۱۳۹۱ فروردین ۱۴, دوشنبه

دکترینِ جنگ های میهنیِ آزربایجانِ جنوبی (قسمت اول ، دوم و سوم) ــ محبوب امراهی


دکترینِ جنگ های میهنیِ آزربایجانِ جنوبی(قسمت اول) ــ محبوب امراهی

توضیح : این نوشتار در چندین بخش تنظیم شده است و به بررسی شمای کلی نیروهای متخاصم با ظهورِ کامل ملت آزربایجان و خاک سرزمینی آن در جهت باز تعریف حرکت ملی آزربایجان جنوبی می پردازد.



با نیم نگاهی به جغرافیای تاریخی آزربایجان جنوبی متوجه می شویم که دو بحران عمیق در سرتاسر مرزهای آن به جز مناطق همسایه با کشور آزربایجان شمالی جاریست و این عاملی است که موجب عدم تمرکز حرکت ملی آزربایجان جنوبی در بافت اجتماعی پیکره ی آزربایجان و عدم ملت سازیِ متناسب و متقارن با استانداردهای جهانی با ویژگی های یک ملت مدرن و با خروجیِ جنبشی که دارای چارچوب های ایدئولوژیکِ کاملا بارز و مشخص در برخورد با مسایل گوناگون در جهت گذار از گفتمان ملی گرایی به گفتمان ملت گرایی می شود.عدم شناساییِ تئوریکِ این دو بحران موجبات این امر را فراهم آورده است که حرکت ملی در برخورد با مساله ی هویت جغرافیایی پیوسته بر روی سیستم دفاعی متمرکز شود لیکن هنوز توانایی لازم برای ارائه ی تزهای سیستم دفاعی را نیز کسب نکرده است و دچار گسستِ ایدئولوژیک و به تبع آن گسستِ عملگرایانه در بسیج افکار عمومی آزربایجان برای دفاع از مرزهای جغرافیاییِ آزربایجان و عدم بهینه سازیِ روندِ ملت سازی در آزربایجان جنوبی از طریق تمرکز بر مساله ی "غیر سازی" به منظور گسستنِ پیوندهای القا شده از طریق تئوریسین های ملت سازیِ (معمارانِ) "ملت ایران" با "ملت ایران" و نیز عدم باور به جغرافیای آزربایجان به عنوان یک جغرافیای تاریخی (به معنی داشتن مشروعیتِ تامّه برای تبدیل به یک کشور) شده است.



از این رو( نداشتن چارچوبِ کتبیِ ایدئولوژیک) برخی از افرادی که اندیشه ی ملی گرایی دارند نیز به اشتباه خود را عضوی از "حرکت ملی آزربایجان جنوبی" می دانند چه اینکه نامگذاری حرکت ملی آزربایجان نیز به نحو احسن انجام شده است بدین گونه که بر حرکت به معنی جنبش بودن خود همچنین بر ملت بودن آزربایجانی ها و تعریف جغرافیای آزربایجان جنوبی به معنی یک جغرافیای سیاسی تاکید دارد. با این اوصاف حتی اگر آزربایجان جنوبی بر اساس مصلحتی، روزی مدل فدرالیزم را نیز قبول کند باز بر استقلالیتِ فراگیر اجتماعی-فرهنگی-سیاسیِ خود تاکیدِ مستمر خواهد داشت و زیر بار واژه ی سیاسی "ملت ایران" نخواهد رفت.( از سویی نیز بسیاری از این افرادِ ملی گرا و نه ملت گرا، آخرین بازماندگانِ دوره ی "ملی گراییِ" دهه یِ نود میلادی در آزربایجان جنوبی محسوب می شوند دهه ای که حرکت ملی آزربایجان هنوز گذارِ کامل از یک جنبشِ فرهنگیِ محدود به یک جنبش سیاسی را انجام نداده بود. لازم به ذکر است که اگر این افرادِ معدود در انتگراسیون به حرکت ملی آزربایجان دیر بمانند به "زاغه نشینی" در حرکت ملی محکوم خواهند شد.)



((***توضیح: منظور از ملی گرایی "ملی گراییِ صرفا اتنیکی" می باشد نه لایه ی ملی گراییِ متعلق به "حرکت ملی آزربایجان جنوبی". به این معنی که ملی گرایی بر مبنای ملت خواندنِ اتنوسِ تورک و قبول جغرافیای ایران به عنوان یک جغرافیای تورک و عدم پذیرش ملت آزربایجان به عنوان ملتی با هویت تورک(ترکیبی از تورکهای قبچاق، آوار، اوغوز و.... و غیر ترکهای آزربایجانی مانند تالشها، و...) و نه صرفاّ اوغوز غیر قابل قبول می باشد. در ضمن نگارنده همواره و به دفعات بر لزوم وجود "ملی گرایی" در دهه ی اول حرکت ملی نوین آزربایجان به منظور بستر سازی برای "حرکت ملت گرایی" تاکید نموده لیکن عدم گذار از ملی گرایی به ملت گرایی را یک بحران ایدئولوژیک می داند که منشا آن عدم نگارش چارچوبهای ایدئولوژیکِ حرکت می باشد .))



اگرچه جنس این دو بحران در مرزهای آزربایجان از هم متفاوت می باشد لیکن هر دو به لحاظ منشاء قومی و مشترکات فرهنگیِ تاریخی(حافظه ی تاریخی)، بحرانی "ایرانی" محسوب می شوند(جنگ های ایرانی-تورانی).به لحاظ جغرافیایی یکی از این بحرانها مناطق غرب و جنوبِ سرزمین آزربایجان را در بر می گیرد که نگارنده معتقد به جاری بودنِ "جنگِ زرد" در مناطق جغرافیایی مذکور(غرب و جنوب) می باشد و آغازگران این جنگ نیز روشنفکران و نیروهای مسلحِ خلقِ کُرد می باشد



((که بعدها ملت کردستان نامیده خواهند شد ./لازم به ذکر است که اگر روند پاکسازی قومی (با زور سلاح یا با روش ها و تاکتیک های سیاسی)در سرزمینهای غیر کُردی مانند کرکوک ، غرب و جنوبِ آزربایجانِ جنوبی ،... ادامه یابد در صورت بوجود آمدن کشور کردستان در سرزمین های مذکور، ملت کردستان همانند ملت ارمنستانِ متشکل از خلق ارمنی صرفاّ از خلق های کُردی ای متشکل خواهد بود که هیچ حافظه ی تاریخیِ بیش از یک یا دو قرنی را در موردِ مناطقِ بسیار پهناوری از این کشوری که با زورگیری بنیان نهاده اند را ندارند  و این دقیقاّ به معنی ساخت یک ملت بر پایه ی اصولِ نژادپرستی افراطی می باشد)).



تئوریِ جنگ شاهنامه ای :

جدا از جنگِ زرد جنگی دیگر نیز در سرزمین های مرزیِ آزربایجان جنوبی جریان دارد که به لحاظ مکانی از منتها الیهِ جغرافیای جنگِ زرد آغاز و تا سواحل خزر در محل تلاقی با کشور آزربایجان شمالی یعنی از استان مرکزی شروع و تا آستارا در استان گیلان امتداد می یابد.این جنگ را می توان "جنگِ شاهنامه ای"(جنگ ایرانی-تورانی) خواند زیرا اساس این جنگ بر گسترش سرزمینی ایرانیان(با هویت پارسی) در سرزمینهای تورک (آزربایجان) و همچنین گسترش "ملت ایران"(با هویت پارسی)با ابزار آسمیلاسیون ملت های غیر فارس و غیر ایرانی(پارسی) و گسترش فرهنگ و تمدن ایرانی(پارسی)استوار می باشد. همانگونه که جنگ زرد و نوسعه طلبی عنصر کُرد در سده ی اخیر تبدیل به یکی از پایه های ایدئولوژیکِ نهادِ ملت سازی اکراد شده است این جنگ نیز از همان ابتدا یکی از اساسی ترین پایه های ایدئولوژیکِ ملت سازی فارس ها در راستای ساخت "ملت ایران" با هویتِ یگانه ی پارسی بوده است و ریشه های بسیار عمیقی در میتولوژیِ (ذهنیت و حافظه ی تاریخی) کهن آنان دارد که مرزهای سرزمین آریاییان(ایرانیان-پارسها) با سرزمین های تورک(تورانیان-دشمنان-اجنبی ها) را توسط کمانداری به نام آرش مشخص می کند. همانگونه که تاکید شد اگر چه تاریخ این جنگ به چند دهه قبل از دوره ی مشروطیت باز میگردد و تاریخ سیاسی آن را به آغاز روند ملت سازی "ملت ایران می توان بازگردانید لیکن بر خلاف جنگ زرد دارای عمقِ فرهنگی ،ادبی و هنری بسیار طولانی تر در بازه ی زمانی بیش از یک هزار سال می باشد و به نظر نگارنده با به تحریر در آوردن شاهنامه ی فردوسی تبلورِ ذهنی یافته است. این ذهنیتِ فانتزی از ملت که ریشه ای" قومی و سرزمینی" داشته است علاوه بر اینکه خود مرهون دربار پادشاهان تورک بوده و از همانجا شروع به رشد کردن نموده است ،تمامی مصالح لازم برای بنای ذهنی ملت ایران(هویت پارسی) را نیز مدیون وسعت طبع و منتالیته ی تورکان و پادشاهان تورک و روحیه ی جهان وطنی آنان می باشد که این روحیه نیز به خودی خود ریشه در تعالیم شمانیزم و قدرت تورک ها در برقراری سلطه بر سرزمین های بسیار وسیع و بنیان نهادن امپراطوری های بسیار بزرگ دارد حال اینکه تاکید ذهنیت پارسی بر ملت ایران و هویت و نژاد پارسی با توجه به انقطاع هزارساله ی آنان از قدرت ،خود بیانگر فقر در فرهنگ امپراطوری آنان است زیرا امپراطوری ها در طول زمان سبب می شوند که قوم و فرهنگ حاکم به گونه ای پخته شوند که تحملِ فرهنگ و تفاوت های دیگر اقوام تابعه را در کنار خود دارا باشند(امپراطوری عثمانی، امپراطوری مغول، امپراطوری روم و....)   لیکن این ذهنیت از" ملت ایران" با ناتمام ماندن سازه ی "ملت ایران" به سبب عدم موفقیت کامل در آسمیلاسیونِ خلق های ساکن در آن جغرافیا و ظهورِ ملی گرایی و به تبعِ آن ملت گرایی و آغاز پروسه ی نیرومند ملت سازی در خلق های ساکن، جوابدهی و مشروعیت خود در رابطه با تلقین به این ملت های نو ظهور در جهت استعمار آنان و این انگاره که آنان خود را بخشی از "ملت یکپارچه ی ایران" تعریف کنند به سختی شکست خورد و شیرازه ی "ملت ایران" قبل از اتمام پروسه ی "ملت سازیِ ایرانی" از هم پاشید.



ادامه دارد......

نگارنده: محبوب امراهی(آلپای)

عضو اسبق شورای مرکزی موسسه ی غیر دولتی اورین خوی18

مارس 2012- 28 اسفند 1390 - آنکارا



دکترینِ جنگ های میهنیِ آزربایجانِ جنوبی (قسمت دوم) ــ  محبوب امراهی

لیکن این ذهنیت از" ملت ایران" با ناتمام ماندن سازه ی "ملت ایران" به سبب عدم موفقیت کامل در آسمیلاسیونِ خلق های ساکن در آن جغرافیا و ظهورِ ملی گرایی و به تبعِ آن ملت گرایی و آغاز پروسه ی نیرومند ملت سازی در خلق های ساکن، جوابدهی و مشروعیت خود در رابطه با تلقین به این ملت های نو ظهور در جهت استعمار آنان و این انگاره که آنان خود را بخشی از "ملت یکپارچه ی ایران" تعریف کنند به سختی شکست خورد و شیرازه ی "ملت ایران" قبل از اتمام پروسه ی "ملت سازیِ ایرانی" از هم پاشید.

فتوحاتِ آریاییان(ایرانی-پارس) در جنگ شاهنامه ای :

همانطور که در بالا نیز آمده است جریانِ "ملت سازی ایرانی" (با تکیه برعنصر پارسی) بعد از افزودن کلمه ی میتولوژیکِ "ایران" به "ممالک محروسه ی قاجار" رویکرد ایدئولوژیک خود را به عیان مشخص نمود و با رشد فراماسونری در میان نخبگانِ نو رسِ تحصیل کرده ی "ایرانی" در اروپا هر چه بیشتر سازمان یافته تر نیز شد. هدف اصلی این جریان نهادینه شونده ی "ملت سازیِ ایرانی" ایجاد انقطاع در مرکزِ جغرافیای وسیعی از قاره ی "اوراسیا" بود که به طور سنتی و در بازه ی زمانیِ یکهزار ساله تحت سلطه ی امپراطوری های تورک بود.

اگر چه قسمت های وسیعی از این سرزمین ها با اشغالگری روس ها در آسیای میانه (قلب جهان) از حاکمیت تورک ها خارج شده بود لیکن هنوز پیوستگیِ جغرافیایِ امپراطوری قاجار و عثمانی برای بسط تمدنِ هلنیستی با آموزه های مسیحیِ غرب(نه صرفاّ مدرنیسم) تهدیدی مهلک به شمار می رفت زیرا قدرت گیری و اتحاد ایندو رویاهای غرب در "ساخت و پرداخت تمدنِ برترِ خود" را پریشان می ساخت اگر چه همانطور که در وصیت نامه ی پطر کبیر تزار روسیه نیز آمده است تفاوت مذهب در این دو بلوک سنتی قدرت، مانعی برای اتحاد آن دو به شمار می رفت لیکن آنچه که مهم است ممکن بودنِ اتحاد این دو بلوکِ سنتیِ قدرتِ شرقی در محاسبات ذهنی بود ازین حیث نیز می بایست جلوی تئوریزه شدن این اتحاد برای همیشه مسدود می شد.

امپراطوری بریطانیای کبیر با شکست دادنِ دیپلماتیکِ دولتِ قاجار در مساله ی جنگِ هرات نیز از دهه ها قبل روند تجزیه ی امپراطوری قاجار را آغاز کرده بود لیکن نگارنده معتقد است که هدفِ "اصلی" از استقلالِ افغانستان نه ایجادِ منطقه ی حایل بین روسیه و هند(مستعمره ی انگلیس) که ایجاد کشوری با ساختارِ حاکمیتیِ غیر تورک در بخش وسیعی از سرزمین های امپراطوری قاجار بود (دلیل این تحلیل اینست که افغانستان به تنهایی مقاومتِ لازم برای حایل شدن را نداشت و استقلال افغانستان این کشور را در مقابلِ تهدید روسیه ضعیف تر می نمود نه قویتر!) در واقع غربی ها با مطالعه ی عمیقِ خاور شناسانه متوجهِ ممکن بودنِ اتحاد با "خویشاوندانِ هندو اروپاییِ" خود در سرزمین های تحت سلطه ی تورک ها شده بودند.

نکته: توجه شود که حتی اگر دلیل تجزیه ی افغانستان مقوله ی غیر تورک سازی در آن مقطع از تاریخ نبوده باشد باز هم در دوره های بعدی بخصوص با آغازِ سلسله ی پهلوی همین کارکرد را داشته است بدینگونه که سرزمین افغانستان نیز " آریا سازی(پارس-تاجیک-دری)" شده است.

 اما این خویشاوندانِ هند و اروپاییِ آنان فاقدِ هرگونه دیدِ مثبت به غرب بودند زیرا آنان مسلمانانی بودند که هویت آنان در یک هویت سنتیِ دینی خلاصه می شد. ازین رو لازم بود تا با بستر سازیِ مناسب جریانِ ناسیونالیزمِ قومی در آنان به ناسیونالیزمِ ملی بر پایه های تورک ستیزی و عرب ستیزی بنا نهاده شوند. دلیل عرب ستیزیِ این نوع از ناسیونالیزم، گسستن زمینه هایِ تئوریکِ اتحادِ سرزمین های اسلامی توسط بنیادگرایانِ مستقبل(خلافت گراییِ سرزمینی) و تضعیفِ روحیه ی بنیادگرایی اسلامی در میان خلق های غیرعربِ مسلمان بود.

از سویی نیز جغرافیای اسلامی توسط امپراطوری های تورک گسترش یافته بود و تورک ها در دوره ی نزدیک به یک هزار ساله حاکمِ مطلقِ این سرزمین ها از قلب اروپا تا همسایگی چین بودند و باید به این یکپارچگی جغرافیایی خاتمه داده می شد و واحد های جدیدِ دولت-ملت جای این امپراطوری ها را می گرفت. اما این واحد های دولت-ملت علاوه بر این که باید فاقدِ ساختاری تورکی(هویتِ تورکی) می بودند در عین حال ناگزیر می باید مشروعیت خود را از جریان تورک ستیزی کسب می کردند زیرا هیچکدام از این واحدهای دولت-ملتِ فرضی دارای "مشروعیتِ تاریخی" برای حاکمیتِ سرزمینی لا اقل در دوره ی هزار ساله ی اخیر نبودند(تاجیک ها، فارسها ،اکراد). بدین سبب القاء این ذهنیت که تورک ها و سلطه ی آنان بر این خلق ها سبب عقب ماندگیِ "ملی" آنان بوده است به خلق هایی که بصورتِ مصنوعی در جهت ملت سازی آبستن شده بودند شدت یافت و اوجِ این بیگانه انگاری و بیگانه ستیزی در ایران روی می دهد.

زمینه های این "غیر سازی" در "ایران" به قبل از دوره ی مشروطیت باز میگردد دوره ای که "ملت سازی ایرانی(پارسی)" هنوز دوره ی تئوریکِ خود را طی می کند و نخبگان ، شعرا، نویسندگان، تاریخ نگاران،موزیسینها و تکنوکرات های "جنبش ملت سازیِ ایرانی" را در خود می پروراند و این روندِ ملت سازی با تاجگذاریِ رضاخان (که خود یک افسرِ تورک بود) وارد مرحله ی عملی(پراتیک) می شود با سرشماری این نخبگان متوجه می شویم که علاوه بر احساس عمیق ناسیونالیستیِ "ایرانی"  در همه ی این نخبگان بسیاری از تاریخ نگاران(تاریخ سازان) نیز یا از ارامنه(تاریخ مشروطیت و سایره...) و فارس ها هستند و یا چون کسروی "ایرانی تر از ایرانیان" هستند.

این جریان ناسیونالیستی که متاثر از غرب(انقلاب فرانسه) بود توسط دستگاه فراماسونری کانالیزه می شد و با انقراض امپراطوریِ قاجار و بنیانگذاریِ سلسله ی پهلوی با هویتی کاملاّ ایرانی(پارسی- تورک ستیز) شروع به ساخت "نهادهای حکومتی ایرانی" نمود. ازین رو نه تنها سلسله ی پهلوی که کل بافتِ واحد ملت-دولت "ایرانی" را می توان سازه ای فاشیستی خواند که به شدت تورک و عرب ستیز است و در اصل "ملیت ایرانی" را با "غیر تورک و غیر عرب بودن"  تعریف می کند.این جریان ناسیونلیستی همچنین برای بسطِ سلطه گریِ خود(توجیحِ سلطه ی خود برای مشروع بودن) پایه های تئوریکِ خود برای تبدیل "ایران" به کشوری سکولار و مدرن در جهت گذار ازبافتِ اسلامیِ جامعه ،شروع به ترویج زردشتیزم و ایجاد فضایِ "حسرت" برای بازگشت به دوره ی "ایرانِ باستان" می نماید و جریان فراماسونری نیز سعی در ایجاد و تقویت پیوندهای تئوریکِ "ملت ایران"(ایرانشهر) با یهودیان در دوره ی" کورشِ کبیر" می کند ملت(ملت ایران)، کشور(ایران) و دولتی(ایرانشهر) که قبل از آغازِ این روندِ ملت سازی هرگز وجود خارجی نداشت.

با تکیه بر همه ی مطالبِ فوق اگر نگاهی به جغرافیای منطقه بیاندازیم وسعتِ شکستِ پولیتیکِ تورک ها به خصوص در قرن بیستم را بر روی نقشه های جغرافیا به عینه مشاهده خواهیم نمود.

قبل از استقلالِ افغانستان همه ی جغرافیای مذکور(اسیای میانه، افغانستان، ایران، تورکیه، قفقاز،....) تحت فرمانروایی سیستم های تورکی بود لیکن با استقلال افغانستان و آغاز سلسله ی پهلوی در ایران سرزمینهایی با وسعتِ حدود دو میلیون و سیصد هزار کیلومتر مربع از ساختار سنتیِ اقتدارِ تورکی جدا و به ساختارهای" ایرانی" (غیر تورک-تورک ستیز-پارسی-کردی) داده شد این در حالی بود که  ترکیه ی "تورانی" (تنها کشور تورکی) با مساحتی تنها در حدود هفت صد و هشتاد هزار کیلومتر مربع تنها کشور تورک بود که با چنگ و دندان توسط آتاتورک و همفکرانش از میان همه ی آن امپراطوری های تورک حفظ شده (بجا مانده) بود . وسعتِ این سرزمینهای غیر تورک(ایرانی) به سرعت افزایش می یابد و در حال حاظر با در نظر گرفتن تاجیکستان،ارمنستان و شمالِ عراق(کردستان) به چیزی در حدود دو میلیون و ششصد هزار کیلومتر مربع بالغ میشود.

بدین ترتیب این پروسه های ملت سازی در خلق های غیر تورک علاوه بر سلطه بر سرزمینهای "ایرانی" سرزمین های "تورانی" را نیز تحت سلطه ی خود در آورده است زیرا با در نظر گرفتن تمامی مناطق "ایرانی نشین"(خلق هایی با منشا هندو اروپایی) در این جغرافیا تنها  یک میلیون کیلومتر مربع از آن را می توان سرزمین های "ایرانی" نامید. این گسترش سریعِ ایرانی سازیِ منطقه در حالی به انجام می رسد که برای دهه های طولانی در قرن معاصرِ این جغرافیا تنها کشوری که هویت تورکی داشت کشور تورکیه بود زیرا از طرفی نیز تمامی آسیای مرکزی و قفقاز ، زیر یوغِ روسیه قرار داشت و پروسه ی هویت زدایی در آنها به انجام می رسید. 

ادامه دارد......

نگارنده: محبوب امراهی(آلپای)

عضو اسبق شورای مرکزی موسسه ی غیر دولتی اورین خوی

پنج شنبه 22 مارس 2012 - 03 فروردین 1391 - آنکارا


دکترینِ جنگ های میهنیِ آزربایجانِ جنوبی - قسمت سوم

توضیح : این نوشتار در چندین بخش تنظیم شده است و به بررسی شمای کلی نیروهای متخاصم با ظهورِ کامل ملت آزربایجان و خاک سرزمینی آن در جهت باز تعریف حرکت ملی آزربایجان جنوبی می پردازد.
...
 این گسترش سریعِ ایرانی سازیِ منطقه در حالی به انجام می رسد که برای دهه های طولانی در قرن معاصرِ این جغرافیا تنها کشوری که هویت تورکی داشت کشور تورکیه بود زیرا از طرفی نیز تمامی آسیای مرکزی و قفقاز ، زیر یوغِ روسیه قرار داشت و پروسه ی هویت زدایی در آنها به انجام می رسید

جنگجویانِ شاهنامه ای و توسل به ایدئولوژی-جنگِ ایدئولوژیک بر علیهِ آزربایجان :
اگرچه اولین جنگجویانِ شاهنامه ای بیشتر تئوریسین هایی سکولار بودند که دارای مشیی لیبرال بودند (ایران گراییِ سکولار) لیکن ادبیاتِ آنان در کوتاه زمانی با ادبیات چپ که آن هم از آزربایجان ادخال می شد گره نیز خورد و در ادوار بعدی نیز از طریقِ آمیزش با اسلامِ ایدئولوژیک ناگزیر از "ملی گراییِ ملت ساز" به "ملی گراییِ امت ساز" و بعد ها " امت گراییِ ملت ساز" تغییر چهره داد لیکن از این حیث که بستر آن تحملِ عنصر "غیر پارسی" را ندارد و اصولا "ملتِ ایران" را در "غیرِ انیرانی" بودن تعریف نموده است نتوانست همگام با گفتمانِ غالبِ عصرِ خود در سطحِ جهانی بروزرسانی شود و در نهایت در میان فراورده های اولینِ خود که بسیار "دُگم و غیرِ علمی" بودند سردرگم شد.

دلیلِ این بن بست در روندِ ملت سازی ایرانی را بی شک باید در سخت گیریِ تئوریسین های آن در موردِ مفهومِ ملت و خلاصه کردنِ آن در فاکتورِ "نژاد" و عدمِ توجیهِ آن در جامعه ی کثیر المللهِ "ایران" جستجو کرد به این معنی که زبانِ دری که از آن به عنوان زبانِ فارسی یاد می کنیم تنها به عنوانِ یک زبانِ نوشتاری در ایران وجود داشت و تنها در برخی از مناطقِ "ایرانی نشین" مانند شیراز و اصفهان و مشهد که پایگاه تمدنیِ "فارسی" در " ایران" بودند به آن زبان صحبت می شد و دلیل آن بالا بودن شمارِ شعرا و نویسندگان دراین مناطق بود که از فارسی به عنوانِ زبانِ نوشتاری استفاده می کردند این در حالیست که بعد از گذشتِ یکصد سال از آغازِ "پروسه ی ملت سازیِ ایرانی" هنوز هم مردمِ شهرِ یزد زبان شهرهای اطراف را که کُرِ مناطقِ "ایرانی" نشین هست را به درستی نمی فهمند( توضیح آنکه زبانی که در مناطقِ "ایرانی نشین" بدان تکلم می شد البته که هم ریشه با زبان فارسی بود یعنی یک زبانِ هندواروپایی به حساب می آید لیکن از نظر زبانشناختی زبانی که هنوز هم در برخی از مناطقِ ایرانی به عنوان زبان روزمره استفاده می شود "زبان فارسی" نیست. در محافلِ علمیِ "ملت سازیِ ایرانی" این اندک بودنِ درصدِ گویشورانِ زبان فارسی در میان مردم "ایران" نیز به صورتِ  "حملهِ ی مغولان ، تورکان و اعراب" توجیه می شد و این توجیح بعدها برای خلق هایی که غیر ایرانی بودند نیز با کلید خوردن تاریخ سازی در مورد آنان به کار گرفته شد.

از این رو بود که کلمه ی غیر علمیِ "آذری"(آریایی-ماد-ایرانی) از نام جغرافیاییِ "آزربایجان" استخراج شد و ریشه ی مردم سرزمین آزربایجان به "آریاییان" و زبان آنان نیز به زبانِ " فارسیِ آذری" (که هرگز وجود خارجی نداشت) انتساب داده شد این تاریخ سازی آنقدر دگم و ناشیانه طراحی شده بود که از همان اول دارای پارادکس های فراوانی بود به عنوان مثال "فارسی" زبانی بود که به "فارس ها" اطلاق داده می شد حال اینکه اساسِ "آذری سازی" بر مبنای انتساب تورک های آزربایجان به ماد ها استوار بود و در همین تاریخ سازی ماد ها زیر مجموعه ی فارس ها نبودند بلکه همریشه با فارس ها بودند که در چارچوب همین منطق نیز می بایستی به صورت ِ زبان "مادیِ آذری" بیان می شد.از نقاط دیگر ضعفِ همین تئوری می توان به مساله ی تورک زبان شدن آزربایجان با حمله ی مغول اشاره کرد زیرا زبان مغولی تفاوت های عمده ای با زبانِ تورکی خصوصا به لحاظِ "چنته یِ واژگان" دارد و مساله ی دیگر عدم امکان آسمیلاسیونِ یک خلق در بازه ی زمانی کوتاه آن هم بدون فراهم بودن امکانات امروزیِ آموزش زبان در آن مقطع از تاریخ بود زیرا بسیار قبل از آن تاریخ نیز ادبیاتِ نوشتاری و فولکلوریکِ تورکی در آزربایجان وجود داشت. همچنین این سیاست در واقع با توسل به عنصرِ مشروعیت دهِ (به زعم آنان) باستانگرایی ، سعیِ خود برای آسمیلاسیونِ داوطلبانهِ تورکان در جهت بازگشتِ آنان به زبانِ "آریاییِ" خود(فارسیِ آذری) را آشکارا بیان می کرد و این دقیقا سیاستی فاشیستی است که با فاشیست سازیِ طرفِ مقابل(آزربایجان) مشروعیت کسب می کند به این معنی که "تلاش هایِ دولت در جهتِ محوِ فرهنگ و زبانِ آنان" را "کمکِ دولت برایِ بازگشتِ خلق های تورک در ایران به زبانِ اصیل، باستانی و نژادیِ(خونی) آنان" نمود و نمایش می دهد.
  لیکن علیرغمِ اشکالاتِ فوق کلمه ی گنگِ "آذری" با تکیه بر قدرتِ رسانه ای(نوشتاری دیداری و شنیداری) که صرفا در دست دولت بود به جا انداخته شد و در سطح جهانی نیز سعی بر تبلیغ آن شد. روسها نیز که قبل از ایجاد این کلمه مردم آزربایجان شمالی را تاتار می نامیدند از این جعلِ تاریخی خشنود به نظر می رسیدند لیکن دست هایی پنهان در تورکیه نیز سعی بر ترویجِ این کلمه نمودند زیرا اساس ملت سازی در تورکیه نیز به صورتِ کاملاُ بارز در چارچوب مرزهای تورکیه(مام میهن) بنا نهاده و تعریف شده بود.

«نگارنده : در راستای سیاستهای استحاله گرا روسها، تورکان آزربایجان را تاتار ، قزاق ها را قرقیز، قرقیز ها را قارا قرقیز و .... می نامیدند و لغت تورک را تنها برای تورک های آخاسکا به کار می بردند در واقع سیاست آسمیلاسیون روسی بسیار متفاوت با آسمیلاسیونِ ایرانی بود به این معنی که روسها با ایجاد و به کار گیریِ نام های جدید و موجود در میانِ قبایل ، عشیرت ها و خلق های تورک سعی در جدا سازی خلق های تورک منشا از همدیگر نمودند ولی هرگز ادعا نکردند که آنها از ریشه ی تورک ها نیستند بلکه هویت محلیِ آنان را تبدیل به هویتِ ملی کردند فی الواقع روس ها با استفاده از شعار "برابری و برقراری عدالتِ قومیِ" موجود در اندیشه ی سوسیالیزم  روندی مصنوعی برای ملت سازیِ خلق های تورکی ایجاد نمودند اگرچه در نهایت این خلق های تورکی در صورتی که تحتِ سلطه ی روس ها نبودند نیز روند ملت سازی را طی می کردند لیکن نه در قالبی که روس ها اعمال کرده اند معتقد هستم که اگر روس ها به خلق های تورکیِ قرقیز، قزاق، ازبک و... اعمال "ملت سازیِ اجباری" نمی کردند هم اکنون در آسیای میانه به جای کشورهای موجود، کشورِ یکپارچه ی "تورکستان" وجود داشت و خلق های ازبک، قزاق، قرقیز، تاجیک و...  (ملت های کنونیِ ازبکستان، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و....) بعنوانِ بخشی از "ملت تورکستان"  می بودند و " ملت تورکستان" بصورتِ مجموعه ای از خلق های مذکور تعریف می شد که دارای زبانِ مشترکِ تورکی بودند و احتمالاُ این زبانِ تورکی نیز با الفبایِ عربی نگارش می شد(چنانکه قبل از این شیطنتِ روسی همینطور نیز بود) در راستای همین سیاست ملت سازی از خلق های تورکی روس ها در دوره ی تزار حتی با مسلمان شدن قزاق ها هم مشکلی نداشتند و حتی آنرا تسهیل نیز نمودند(در جهت یکجا نشین کردن قزاق ها برای ملت سازی از آنان - قزاق ها در دو قرن اخیر مسلمان شده اند). خلاصه اینکه روسها روند ملت سازیِ تورکان را تسریع نکردند بلکه از کوچکترین (به لحاظ نفوس) خلق های تورکی(و غیر تورکی) "ملت" ساختند.

 ین شیوه ی مکارانه بهترین روشِ آسمیلاسیون می باشد زیرا این ملت های نوظهور(با نفوس اندک در مقطعی نیز سیاست نسل کشی و تبعید در جهت پراکندخ کردنشان بر آنها اعمال شد) هر کدام به تنهایی خود را در مقابل روسها به صورتِ یک اقلیت دیدند.(حال اینکه در تورکیه سیاست آسمیلاسیونِ خلق های کردی نتیجه ای بر عکس داشته است و حتی آن هایی که خود را اصلا کُرد نمی دانستند امروزه در میان دیگر خلق های کردی به صورتِ یکپارچه ملت سازی شده اند مانند زازا ها.) به هر حال آنچه که سیاست آسمیلاسیون "ایرانی" بر آن استوار بود با روش انکارِ کاملِ هویتِ تورکِ خلق های تورکی در ایران بر خلاف سیاستِ موفقِ روس ها بدلیل غیر منطقی ، دگم و غیر علمی و غیر سیّاسانه بودن به سختی دچارِ بحران در مقابل پرسش های علمی و موشکافانه یِ هویت طلبانه شد.»

اما در ایرانِ آنروز اندک اندک این جریان ملی گرایی در لابلایِ اندیشه یِ سوسیالیزم نیز رسوخ نمود. سوسیالیزمِ ایرانی که در ابتدا به شدت تحتِ تاثیرِ انقلابِ اکتبرِ روسیه بود همگام با آن  سعی در احقاقِ حقوقِ خلق ها داشت و با "نفیِ شرطیِ ملی گرایی"،  پایبند به "ملت سازیِ نیم بند" در جهت احقاقِ حقوقِ آنان بود ( در ادبیاتِ چپ کلمه یِ خلق رایج است زیرا خلق ها قبل از طی نمودنِ پروسه یِ ملت سازی، عاری از برخی رفتارهایِ موحشِ ناسیونالیستی می باشند با این حال همانگونه که کلماتی چون دولت و حکومت در فارسی دچارِ کژتابیِ معنوی هستند کلماتی چون ملت و خلق نیز هم در زبان فارسی و هم در زبانِ تورکی با توجه به اینکه اصطلاحاتی اند که برایشان تعاریفِ متعدد ارایه شده است هم دچار افتراق در مفهوم هستند و هم موردِ سوء استفاده واقع شده اند هم اکنون در ادبیاتِ سیاسیِ تورکیه متاثر از ادبیاتِ چپ نیز کلمهِ خلق بیشتر راج می باشد - به هر حال نگارنده واژه یِ خلق را برگردانِ واژه یِ انگلیسیِ «فولک» و کلمه یِ ملت را برگردانِ کلمه یِ انگلیسیِ «نیشن» می داند) اما آنچه که رخ داد این بود که تلاشِ این خلق ها در مسیرِ استقلال، از سویِ سوسیالیست هایِ نوین، با انگ و برچسبِ نژاد پرستی پاسخ داده شد آنان سوسیالیزم را در چارچوبِ ایران و ایرانی بودن تعریف کردند و حتی در مواقعی حق زبانِ مادری خلق هایِ مُحکوم را به بهانه یِ امکان دهی به بروزِ ملی گرایی و "تجزیه طلبی" زیر پا نهادند( برچسبِ ارتجاء) و به سوسیالیزم به عنوانِ "سیستمی صرفاّ اقتصادی" نگریستند (ایران گراییِ سوسیالیستی) و احزابِ بعدیِ چپ نیز بر این اساس پایه ریزی شدند (توده - مجاهدینِ خلق و ...) .

«نگارنده معتقد می باشد که یکی از اساسی ترین دلایلِ چرخش در نگاهِ سوسیالیستی در ایران به مساله یِ خلق(بعد ها ملت)هایِ مُحکوم نفوذِ ملی گراییِ ارمنی و ارامنه یِ ملی گرا در میانِ سوسیالیست ها از سویی و کشیده شدنِ جنبش هایِ سوسیالیستی در ایران از آزربایجان، به تهران و نقاطِ مرکزیِ ایران از سویِ دیگر می باشد زیرا ناسیونالیزمِ ارمنی استقلال آزربایجان و احقاقِ مطالباتِ انسانی  و ملیِ ملتِ آزربایجان را در منافات با منافع ملی گراییِ خود می دانند زیرا اولاُ هر تغییرِ دموکراتیک در ایران در جهت احقاقِ حقوقِ تورک ها و بالاخص استقلالِ آزربایجان رویایِ آنان در بازگشت به سرزمین هایِ موعود(!)شان(قسمت هایی از خاک آزربایجان) را برایِ همیشه پریشان می کند و در دوره یِ کنونی نیز به مثابه یِ تهدیدی برایِ امنیت و آینده یِ کشورِ ارمنستان همچنین وضعیتِ آینده یِ قره باغ تلقی می کنند ازین رو در قالبِ سوسیالیزم ، هم با پان ایرانیزم و هم با ناسیونالیزمِ کُردی صیغه یِ ناگفته دارند.» 

 در این بین سازمانِ ایدئولوژیکِ مجاهدینِ خلق نیز به لحاظِ نگرش به مساله ی خلق هایِ مُحکوم نقطه یِ عطفی در میانِ "تشکیلات هایِ چپِ ایران گرا" بود که به جایِ جهان بینیِ "غیرِ دینی، آتئیستی، اومانیستی و سکولاریستیِ" سوسیالیزمِ مارکسیستی-لنینیستی ، جهان بینیِ اسلامی را پذیرفته و قرار داده بود. از آن پس نیز "ایران گرایی با ایدئولوژیِ دینی" به منصه یِ ظهور رسید و با انقلابِ 1357 با گذارِ "ایرانگراییِ دینی" از یک ایدئولوژیِ مبارزه ای به "ایدئولوژیِ حکومتیِ شیعه" از همان ابتدا حقوقِ خلق هایِ محکوم را زیر پا نهاد(مساله یِ حزبِ خلقِ مسلمان) و نشان داد که واژه یِ "شیعه" برایِ آنان، نامِ دیگرِ "فارس"(پارس-ایرانی- آریایی) است که به خدا ، قران، پیامبر وائمه ایمان دارد که در واقع حلقه یِ تعریفِ "آریاییان" را تنگتر نیز نمود(تنها شیعه ها را پذیرفت) لیکن مدتی بعد متوجهِ واگرایی در میانِ "آریاییانِ" سنی مذهب(م.اکراد) شد و از این رو  در سالیانِ اخیر برایِ اصلاحِ آن تلاش می نماید.
به هر حال اگر چه هر سه نوعِ پان ایرانیزمِ لیبرالیستی، پان ایرانیزمِ سوسیالیستی و پان ایرانیزمِ تئوکرات دچارِ شکستِ تئوریک در گفتمانِ خود در جهتِ "ملت سازیِ ایرانی" شده اند لیکن برایِ خروج از این بحران و یکپارچه نگه داشتنِ ایران رویکردی تازه را در پیش گرفتند.    

ادامه دارد......

نگارنده: محبوب امراهی(آلپای)

عضو اسبق شورای مرکزی موسسه ی غیر دولتی اورین خوی

شنبه 31 مارس 2012 - 12 فروردین 1391- آنکارا

اعتراض جمعی از فعالان ملی آزربایجان درشهرتبریز به خشکانیدن دریاچه ارومیه _ تصاویر

ساوالان پورت : تصاویر رسیده از تبریز، اعتراض جمعی از فعالان ملی آزربایجان درشهرتبریز با به دست گرفتن پلاکارد و پنل ها اعتراض خود را نسبت به خشکانیدن دریاچه ارومیه نشان دادند.

در بین شعارهای نوشته شده : آیا طرح خشکانیدن دریاچه ارومیه به اندازه برنامه هسته ای ایران مصیبت بار نیست؟

۱۳ فروردین ۱۳۹۱

منبع : گوناز تی وی






اعتراض به خشکاندن دریاچه اورمیه در مشکین شهر(خیاو)

ساوالان پورت : بنا به خبرهای دریافتی گروه خبری ساوالان پورت از شهر مشکین شهر(خیاو) مردم با تجمع در منطقه ی تنگ روستای آغ دره واقع در این شهرستان علیه سیاست های غیر انسانی و نژادپرستانه ی رژیم جهت خشکاندن تعمدی دریاچه ی اورمیه با سر دادن شعارهای ملی و حمایت از این نگین آزربایجان اعتراض کردند.

گفتنی است ، این اعتراضات  مسالمت آمیز مردم با دخالت نیروهای پلیس به خشونت کشیده شده و چندین نفر نیز دستگیر شدند.

۱۳۹۱ فروردین ۱۳, یکشنبه

ترس از اعتراضات و ممانعت رژیم از برگزاری سیزده به در مردم، در میدان آزربایجان ــ تصاویر

ساوالان پورت : حکومت حاکم بر ایران به خاطر ترس از شروع اعتراضات دوباره  در روز طبیعت که دو سال پی در پی ( سال 89 در کنار پل میانگذر دریاچه اورمیه و در سال 90 در میدان آزربایجان تبریز ) در حمایت از نگین آزربایجان فعالین مدنی در اعتراض نسبت به خشک کردن تعمدی دریاچه اورمیه با شعار سدلری سیندیرین ـ اورمو گولون دولدورون نمودند مانع از تجمع در میدان آزربایجان شدند .



بر اساس این گزارش دور تا دور میدان آزربایجان از سوی  نیروی انتظامی ، نیروهای لباس شخصی و حتی ماشین های آتش نشانی قوروق شده و  مانع از هر گونه داخل شدن مردم به میدان آزربایجان و ایستادن در اطراف این میدان می شوند .



این در حالی است که فعالین مدنی آزربایجان به طور رسمی از تجمع در میدان آزربایجان خبر نداده اند



در زیر تصاویری از میدان آزربایجان را مشاهده کنید .

منبع : تبریز سسی








داود شیری از فعالین مدنی آزربایجان در تبریز بازداشت گردید

ساوالان پورت : به نقل از گروه خبری تبریز سسی داود شیری از فعالین مدنی آزربایجان در تبریز دیروز دوازده فروردین ماه نود ویک از سوی نیروهای امنیتی در منزل خود بازداشت گردید.



بر اساس این گزارش این فعال مدنی به علت فعالیت های خود خصوصا در سزیده فروردین سال نود در ارتباط با اعتراضات نسبت به خشک شدن دریاچه اورمیه در میدان آزربایجان از سوی نیروهای نظام و خصوصا سپاه پاسداران تحت تعقیب بود



لازم به یاد آوری است که نیروهای اطلاعاتی روز پنج شنبه 13بهمن ماه امسال شبانگاهان از پشت بام منزل شخصی آقای داود شیری وارد منزل ایشان شده  پنجره بسته خانه خالی از سکنه را به زور باز کرده و پس از تفتیش، منزل را ترک نموده اند، این درحالی است که این نیروها به دفعات مکرر شب هنگام و حتی نیمه شب به منزل پدری ایشان ریخته اند.



این نیروها حتی در روز 24 بهمن ماه به مدرسه دختر آقای داود شیری مراجعه و در بیرون مدرسه اقدام به گرفتن عکس از همسر و دختر ایشان نموده اند. آنها که مدعی هستند کسانی چون آقای شیری ناقض قانون و برهم زننده نظم عمومی هستند  چگونه به خود اجازه می دهند که بدون حکم بازرسی و بدون حضور داشتن صاحب منزلی از پشت بام و چونان دزدان شب وارد منازل مردم شوند. آیا اینان خود ناقض قانون نمی باشند. چگونه مدعی دفاع از حقوق شهروندی می شوند. در حالیکه با تهدید کودکی خردسال و مادرش به زعم خود کاری قانونی را انجام می دهند. آیا اینان هراسی از خدا و خلق خدا ندارند. اینگونه اعمال ما را به یاد اعمال نیروهای ساواکی رژیم شاه می اندازد که بدون داشتن ذره ای رحم و شفقت شبانه وارد منزل مردم می شدند.

۱۳۹۱ فروردین ۱۲, شنبه

بیرلیک دن گوج دوغار، آیریلیقدان کئدر ــ آذرخش

 ساوالان پورت : صمیمییت له بیر داها بیرلیگه دعوت .
ایللربویو وطنیمیزآذربایجانین آزادلیقی ، قوتولوشو یولوندا داخیلده و خاریجده جانلا ـ باشلا فداکارلیق ائدیب مجادیله ائدن میللی تشکیلات لاریمیزا وآیدین ـ ضیالی شخصییت لریمیزه چوخ صمیمییت له مراجعت ائدیب دئیریک : زامان کئچیر، بوگون بیرلئشمه سئک صاباح چوخ گئج اوُلابیلر.
اوُیانمیش آذربایجان مللتی بیرکره سئچدیگی مقدس میللی هدفیندن و شرفلی یولوندان ، ایستقلال مفکوره سیندن دوُنمییه جئک ، واز کئچمییه جئک .هامیمیزین بیلدیگیمیزکیمی فارس فاشیسمی هرفرصت دن ایستفاده اتمئکله آردیجیل اوُلاراق وطنیمیزین آدینا ـ عنوانینا آغیراهانت لر ائدرئک ، آذربایجان تورک میللتی  آدلی خالقی و اونون مین ایللربوُیو یاشادیغی وطنین بوتونلوکله خریطه دن سیلمئگه و تورکلوگوموزو یوُخ اتمئک هدفی ایله ، ألیندن گئلن هر جورآلچاق عمللره أل آتیر و گئجه گوندوز بوتون گوجوایله چالیشماقدا دیر. رژیم اوُز هدف لرینه چاتماق اوچون باشدان آیاقا سیلاح لانمیش ، وحشی حزب اللاهین جینایت لرینه گوُز یوموب اوُنون قان توکن گوُجونه آرخالاناراق هر گون یئنی تخریباتلارا وجوربه جورحیله لره أل آتماقدادیر. بو و بیر چوخ آجی حقیقت لرآچیق آیدین گوُزلریمیزین اوُنونده اوُلدوقو حالدا ، آیریلیقلارا سوُن قوُیماقین زامانی دئییرمی ؟ داخیلده و خاریجده اوُلان میللی تشکیلات لاریمیزین أن اوُنئملی وظیفه لریمیزدن بیری دوُشمانیمیزی سئویندیرن حرکته ضربه ووران معناسیز آیریلیقلارا و فردی حرکتلره بیرآن أوول سوُن قویماق و بیر لئشمئک لازیم دیر. چونکی بیرلیک اوُلمادیقجا گوجلو ، دیسیپلینلی تشکیلات یارادماق اوُلماز. یاشادیغیمیز شرایط نئدنیله آیری ـ آیری شهرلرده ، اوُلکه لرده و چئشیدلی میللی تشکیلات لاردا فعالییت ائدسئک ده ، آنجاق واحید هدف یولوندا سوُزده و عملده بیربیریمیزه صداقتله یاناشیب ، معیین موضوع لاردا ایش بیرلیگی اتمئگیمیز، میللتیمیزین و بوُیوک هدفیمیزین خئیرینه اوُلار.


کئچمیش ایللرین اوره ک سیخان آجی تجروبه لری ، عمدی و یا غیر عمدی اوُلان سوُز بازلیق لار، بایکوت لار، بیربیریمیزه بوُش بوُش اتهاملار وورماق ، خودخواهلیقلار، اوُزوموزو آذربایجانین آیدینلاری ، میللی دوشونجه لی آزادیخواه لاری سایدیقیمیز، بیز میللی حرکت چیلره یاراشان عمللر، حرکت لراوُلمادیقدا ، اوُسته لیک معناسیز نئدنلرله بیربیریمیزدن آیریلماق ، حرکت دن گوده ویا اوزون زامان آیری دوُشمئک ، تکجه بیزیم مُشترک دوشمانیمیز اوُلان فارس راسیسمی نین خئیرینه اوُلار، بو گونه قدرده بعضی یالنیش مورد لرده بئله اوُلموشدور.

بیزصداقتله بونا اینانیریق ، بو گونکو چاقیمیزدا میللی مجادیله میزین بویوک مفهومون درک ائدن و بو شرفلی مفکوره نی منیمسه ین یوکسئک روحلو اینسانلاریمییزین تک به تکی میللتیمیزین أن شرفلی اولاد لاری دیرلار. آیدین دیرکی آذربایجانین قورتولوشویولوندا جاندان ، باشدان ، مالیندان ، مقامیندان کئچن اینسانلاریمیزاوُلدوقجا چوخ دور، بو فداکار اینسانلار آراسیندا ساقچی ، سوُلچو، دیندار اوُلان هر کیمسه اوُلورسا اوُلسون ، بو تاریخی میللی حرکتین قاباقجیل لاری دیرلار، و اوُنلارین دوشونجه لرینه حورمت لازیم دیر، چونکی آیری ـ ایری دوُشونن لره حورمت دمکراسی نین ایلک تئمئللریندن دیر . آذربایجانین قورتولوشو یولوندا ، میللی حرکت سیراسیندا صداقتله مجادیله ائدنلره هر هانسی شئکیلده بیلرئک دن و یا بیلمه یرئک دن اتهام ووروب لئکه لئندیرمئک حرکتیمیزین خئیرینه اوُلماز. کئچمیشلردن فرقلی اوُلاراق ، بو گون داخیلده و خاریجده میللی حرکتیمیزین لئکوموتیوی اوُیانمیش و اوُزمیللی کیملیکلرین درک ائدیب اوُنو منیمسه میش گئنجلریمیزین أللرینده اوُلدوقو اوچون قورتولوش مفکوره سی ائله بیر حدده چاتیب کی داها گئرییه دوُنوش یوُلو یوخدور، بو اوُزلوگونده میللتیمیزی چوخ سئویندیرن تاریخی بیر حادیثه اوُلدوقوحالدا . دوُشمان لاریمیزی کئدرلئندیریب ، چاشغینلیقلارینا سبب اوُلموشدور. آذربایجانین میللی حرکاتی نین أن اوُنئملی ایمتیازلاریندان بیری ، عرب باهاری دئیلن قیاملاردان فرقلی اولاراق ، میللتیمیز 33 ایللیک فوناتیک رژیمدن دئیئرلی تجروبه لر ألده ائدرئک ، آییق ، ساییق ، آچیق گوُزلو لوکله، اینسان حاقلاری باشدا اوُلماقلا ، لائیک لیگی ، دمکراسینی ، سئکولاریسمی میللی حرکتین باشدا گئلن شعارلاری اوُلاراق سئچمیشلر ، چونکی 33 ایللیک ایسلام رژیمیندن قات ـ قات لازیم اوُلان درس لری آلمیشلار. 

گوُنئی آذربایجان میللتی نین دوشمانلارین وحشته سالان عامیللردن بیر ده ائله میللتیمیزین دوُزگون ، چاغداش اوُیانیشی و اویدوروجو فوناتیک شعارلاردان اوزاقلاشماسی دیر.  
شرایطین ایجابی نئدنیله آیری ـ آیری میللی تشکیلات لاردا فعالییت اتمئک له یاناشی دوُستلوق و قارداشلیغیمیزی قوُروماقیمیز لازیم دیر.
سوُزبازلیق لارا سوُن قویوب ، دوشمان نفوذونون هـدفلی عـمللرینه یوُل وئرمییک .بعضن شخصی مسئله لرنئدنیله بیربیریمیزی بایکوت اتمئک ، البته کی حرکتیمیزه ضربه وورار.  
یوخاریدا قئید اوُلونان مسئله لرنصیحت دئییر، قاباقجیل میللی فعاللاریمیزدان تمنا دیر. فاشیست تهران رژیمی علیهینه اورموگولوعرفه سینده اعتراچیلاریمیزا باجاریلار آرزو ائدیریک . سدلری گئل سیندیراق ، اورموگوُلون دوُلدوراق

یاشاسین بیرلیک ـ یاشاسین آذربایجان ـ   2012 / 3 /31 ـ آذرخش

دریاچه اورومیه از نقشه حذف شد

ساوالان پورت : اخبار ساعت 21 کانال یک صدا و سیما در بخش هواشناسی نقشه ای بدون دریاچه ی اورومیه به تصویر کشید.

برای اولین بار ، 12 فروردین کانال یک صدا و سیمای ایران در بخش هواشناسی اخبار ساعت 21 این شبکه نقشه ای بدون دریاچه ی اورومیه به تصویر کشید.
جمهوری اسلامی ایران بار دیگر به صورت مذبوحانه تصمیم خود را برای خشکاندن دریاچه ی اورومیه و نابودی آزربایجان نشان داد.


اطلاعیه ی نشریه سوسما

ساوالان پورت : خیر ایمیل ها و اخباری به آدرس نشریه ارسال شده و از ما خواسته شده تا توضیحاتی در باره این نشریه و وابستگی این نشریه به تشکیلات حرکت ملی ارائه شود. فلذا با توجه به دریافت این سوالات و شنیدن اخبارهای فوق الذکر مبنی بر اینکه این نشریه وابسته به یکی از تشکیلات است توضیحاتی را در ذیل به دوستان ارائه می نماییم.

حرکت ملی آزربایجان با توجه به وسعت و پراکندگی در بین تمامی اقشار و شهرهای آزربایجان از یک برنامه مشخص و تنظیم شده ای استفاده ننموده و هر فرد، طیف، گروه و تشکیلاتی با توجه به وظیفه و خواست خود قدمی در این راه بر میدارد بی آنکه قصد و نیت خارج از چارچوب حرکت داشته باشد. هر تشکیلات و طیفی مورد احترام و قابل ستایش است و ما خود نیز بر این واقفیم که وجود تشکیلات منسجم و قوی موجب خواهد گشت که حرکت بیش از پیش به خواستهای خود نزدیک و نزدیکتر گردد ولی با توجه به فشارها و تهدیدهای موجود در داخل از طرف حکومت فاشیستی ایران، اکثر فعالین حرکت ملی به صورت مستقل و فارق از عضویت در تشکیلاتی به فعالیت می پردازند.

فعالین مربوطه که در نشریه به فعالیت می پردازند هیچ وابستگی به هیچ طیف و تشکیلاتی ندارند و این مجموعه گرد هم آمده اند تا با یک کار فرهنگی که لایق حرکت ملی باشد قدمی کوتاه در وسع خود بردارند. در ضمن ذکر این نقطه لازم و ضروری می باشد که ما حاضر به همکاری با تمامی تشکیلات هستیم و اگر اخبار این نشریه در تمامی سایتهای منتسب به حرکت ملی درج گردیده و در خروجی سایتها قرار می گیرد نشانگر وابستگی نیست بلکه خواستار همکاری، اتحاد و یکرنگی هستیم چرا که تمامی تشکیلات و طیف ها همگی مربوط به حرکت ملی می باشد و برای آزربایجان و آزربایجانی تلاش می نماید.

در آخر از تمامی کسانی که ما را در این راه یاری می رسانند و سایت هایی که اخبار مربوط به نشریه را در خروجی سایت ها قرار می دهند کمال تشکر و قدردانی را می نماییم و امید داریم به روزی که آزربایجان با اتحاد و یکدلی به خواسته خود که آزادی ملت عزیزش است برسد.

برای تماس با ما آدرس susmaaaa@gmail.comاین نشانی پست الکترونیک دربرابر spambot ها و هرزنامه ها محافظت می شود. برای مشاهده آن شما نیازمند فعال بودن جاواسکریپت هستید در اختیار شماست.

از طرف نشریه سوسما

گروه خبری ساوالان پورت برای فعالین نشریه وزین سوسما آرزوی موفقیت دارد و حاضر به همکاری می باشد.

کاهش ۲۰ درصدی واردات نفتی ترکيه از ايران

ساوالان پورت : ترکيه می گويد واردات نفت از ايران را تا ۲۰ درصد کاهش می دهد و اين کاهش را با خريد نفت از ليبی جبران می کند.

خبرگزاری آسوشيتدپرس در گزارشی از آنکارا به نقل از تانر ييلديز، وزير انرژی، می گويد: ترکيه در نظر دارد امسال يک ميليون تن نفت از ليبی خريداری کند، ضمن آنکه خريد نفت از عربستان سعودی را نيز مدنظر دارد.

اين تصميم ترکيه روز جمعه به فاصله يک روز پس از آن اعلام شد که سفير آمريکا در ترکيه از آن کشور درخواست کرد خريد نفت از ايران را کاهش دهد.

voa

كتيبه چاقاي (قمچقاي) بيجار آزربايجان و ريشه شناسي نام تركي آن

نامهاي تركي شهرها و اماكن جغرافيائي آزربايجان و ايران، ريشه شناسي و وجه تسميه آنها

مئهران باهارلي

٢٠١٢

در بخش ترك نشين و آزربايجاني استان كردستان؛ چشمه، رود، روستا، قلعه و كتيبه اي باستاني بنام "قمچقاي" وجود دارد. قلعه و كتيبه قمچقاي از ساخته ها و سنگ نگاره هاي باستاني آزربايجان و در ضمن از رازآميزترين آنها هستند. "قمچقاي" و يا "قام چاقاي" كلمه اي تركيبي با منشاء تركي-آلتائي و به معني "كاهن اجرا كننده آئين نيايش براي خداي رعد و برق خيره كننده" است.

سؤزوموز

رود، روستا، قلعه و كتيبه قمچقاي-قام چاقاي بين دو شهر ياسوكند (ياسوكن-به تركي به معني مكان مسطح) و بيجار (بايجار-به تركي ثروتمند و غني) و در شهرستان بيجار-بايجار آزربايجان قرار دارند. شهرستان بيجار-بايجار از شمال غرب به استان آزربايجاني آزربايجان غربي، از شمال شرق به استان آزربايجاني زنجان (سينگه‌ن-به تركي به معني شهر دفينه گاههاي معروف)، از جنوب شرق به قسمت كوچكي از استان آزربايجاني همدان و از جنوب به شهرستان ترك و آزربايجاني قروه (قوروا- به تركي به معني نهال نورسيده) محدود است. اين شهرستان مانند شهرستان جنوبي خود قروه-قوروا جزئي از آزربايجان تاريخي و آزربايجان اتنيك مي باشد كه در دوره معاصر و به موازات سياستهاي ضد تركي و آزربايجان زدائي دولت ايران و سعي در نابود كردن هويتهاي ترك و آزربايجاني در شمال غرب كشور، از آزربايجان سياسي-تقسيمات اداري منتزع و به استان جديد التاسيس كردستان الحاق شده است. شهرستان آزربايجاني و ترك بيجار-بايجار در تقسيمات كشوري ابتدا يكي از شهرستانهاي استان آزربايجان غربي بود. سپس به استان آزربايجاني همدان واگذار شد و بدين ترتيب نام آزربايجان از آن حذف گرديد. در نهايت نيز بدون در نظر گرفتن وضعيت تاريخي، اتنيكي، زباني، فرهنگي و مذهبي منطقه - كه ترك و آزربايجاني است- به استان كردستان ضميمه گرديد و در نتيجه تركان اين منطقه از آزربايجان در واحد سياسي استان جديدالتاسيس كردستان به صورت اقليتي قومي در آمدند.

آزربايجان افشار

مناطق ترك نشين و آزربايجاني استانهاي كردستان و كرمانشاه مجموعا آزربايجان افشار ناميده مي شوند. برخي از مولفين كرد و فارس سعي در بوجود آوردن هويتي كردستاني براي قلعه و كتيبه قمچاق و كلا آزربايجان افشار كرده اند. حال آنكه آزربايجان افشار و بويژه ناحيه ترك نشيني كه روستا و قلعه و كتيبه قمچقاي در آن جاي گرفته است در خاك آزربايجان تاريخي و اتنيك قرار دارد و معرف و متعلق به تمدن و فرهنگ آزربايجان است. بازي با مرزهاي استاني و الحاق بخشهاي عظيمي از مناطق ترك نشين و تاريخا آزربايجاني شهرستانهاي بيجار و قروه و سنقر به استانهاي كردستان و كرمانشاه در دو دوره پهلوي و جمهوري اسلامي، اين مناطق ترك و آزربايجاني را هرگز كرد و كردستاني نمي كند. از اينرو هنگامي كه ميراث فرهنگي و تمدنهاي باستاني مناطق ترك و آزربايجاني استانهاي كردستان و كرمانشاه و يا آزربايجان افشار و از جمله كتيبه و قلعه قمچقاي تدقيق و بررسي مي شوند، اين هرگز به معني بررسي كردستان اتنيك نيست و ربطي به كرد و كردستان ندارد، بلكه بررسي ميراث فرهنگي و تمدنهاي باستاني آزربايجان و در حيطه آزربايجان شناسي و توركولوژي است.

سرتاسر آزربايجان از نظر تمدن و فرهنگهاي باستان، داراي سوابق و ميراث پرارزشي است كه نظير و همتاي آن در ساير نقاط منطقه كمتر ديده مي شود. منطقه گروس آزربايجان نيز داراي تمدني کهن است و قدمت تاريخي آن اقلا به سه تا چهار هزار سال قبل از ميلاد مي رسد. در شهرستان بايجار- بيجار آزربايجان ده‌ها تپه‌ و مكان باستاني متعلق به هزاره‌هاي قبل از ميلاد وجود دارد. در اطراف روستاي قمچقاي- قامچاقاي نيز آثاري از دوران پيش از تاريخ تا به امروز رسيده است. اغلب اين آثار بدون انجام هيچگونه تحقيقات علمي و باستانشناسي بي طرفانه و با استانداردهاي قابل قبول بر روي آنها، از سوي دولت ايران و محققين ناسيوناليست فارس منسوب به سلسله هاي گويا آريائي قلمداد مي شوند.

روستاي قمچقاي (قام چاقاي) و يا گن چرمي

روستاي قمچقاي-قام چاقاي در دهستان سيلتان (سيرلاتان به زبان تركي به معناي بالا رفتن از دره اي كوچك. ديوان لغات الترك محمود كاشغري) شهرستان بيجار آزربايجان، در فاصله ١٠ ؟ كيلومتري جنوب شهر حسن آباد ياسوكند (اسه‌ن اووا ياسوكن- به تركي به معني جلگه بادگير، جلگه سلامتي بخش) و در ٤٥ ؟ كيلو‌متري شمال بيجار در كنار رود قمچقاي-قام چقاي واقع شده ‌است: پس از طي حدود يكصد كيلومتر در راه زنجان به سوي بيجار و سپس پنج كيلومتر پس از روستاي قجور (قوجور-به تركي به معني نيرو، قدرت) و سه راهي حسن آباد ياسوكند (اسه‌ن اووا ياسو كن)، جاده فرعي اي ظاهر مي شود كه با سي كيلومتر پيش روي در آن و گذر از كنار روستاهاي جيران- جئيران، چول ارخ-چؤل آرخ، باباخان، الپهوت (آلپاغوت-به تركي به معني شاهزاده، بهادر، جنگاور) روستاي قمچقاي قرار دارد. نام ديگر اين روستا، گن چرمي است. دو شاخه رود قزل اوزن (قيزيل اؤزه‌ن- به تركي به معني رودخانه سرخ) بنامهاي قمچقاي و تلوار (تالوير- به تركي به معني ديوار و قلعه) در اين بخش از آزربايجان روانند. رود قمچقای در کنار آبادی گُل قشلاق به رود قزل اوزن- قيزيل اؤزه‌ن می پیوندد. تلوار نيز كه از قروه سرچشمه مي گيرد، در دهستان پيرتاج (بورتاج-به تركي به معني خرده هاي طلا) به رود قزل اوزن منتهي مي شود. مردم روستاي قمچقاي مانند همه ديگر روستاهاي منطقه کوهستاني و سردسيري اطراف آن آلپاغوت-الپهوت (به تركي به معني شهزاده، غازي، جنگاور)، چول ارخ-چؤل‌ آرخ، ينگي ارخ-يئنگي آرخ، جيران-جئيران، گؤگ تپه، قورد دره، سيوري (به تركي به معني ستيغ نوك تيز)، گؤل تپه، كول تپه، اوچ گؤل، آغ بلاغ-آغ بولاق، كهل (كؤهول- به تركي به معني غار)، قزل كند-قيزيل كند، قوشه گل-قوشا گؤل، قره بلاغ-قارا بولاق، .... ترك بوده و به زبان تركي تكلم مي‌نمايند.

قلعه قمچقاي- قام چاقاي قالاسي

قلعه‌ قمچقاي در ٢١ ؟ کیلومتری جنوب غربی حسن آباد یاسوکند-اسه‌ن اووا ياسوكن و در ٦٠ ؟ كيلومتري شمال شهر بيجار-بايجار و در مسیر جاده تيكان تپه-تكاب بر كنار رودخانه اي به همين نام قرار دارد و بر فراز یکی از کوه‌های بلند منطقه و در بدنه آن كنده شده است. اين قلعه با نامهاي قلعه قمچقاي تيكان تپه (تكاب) و يا قلعه قمچقاي گروس معروف است. محل‌ اين قلعه‌ عظيم و بي نظير كه از دژهای‌ باستانی‌ و بسیار کهن‌ آزربايجان است دربند سخت‌ ناميده‌ مي‌شود. متاسفانه اطلاعاتي كه در مورد قلعه قمچقاي در اينترنت و منابع توريستي ايران داده مي شوند فوق العاده غيردقيق و بسيار مغشوش و متناقض مي باشد. به عنوان مثال محل قرار گرفتن ویرانه های قلعه قمچقای‌ در منابع مختلف در ١٢ كيلومتري، ٥ كيلومتري، ١ کیلومتری‌ شمال غرب روستای‌ قمچقای؛ باز در منابع مختلف در٦٠ كيلومتري، ٤٥ كيلومتري و ٢٥ كيلومتري شمال شرق بيجار نشان داده مي شود. مساحت قلعه‌ نيز در يكجا ٥٠٠ متر مربع‌ و در جاهاي ديگر ٥٠٠٠ متر مربع ذكر شده است. در زير سعي مي شود اطلاعاتي عمومي و حتي المقدور بدور از بي دقتي و اغتشاش در باره قلعه قام چاقاي تقديم گردد.





قلعه و يا مجتمع قمچقاي مشرف به دره های عميقي‌ است كه توسط رودهايي‌ كه از سه طرف غرب، جنوب و شرق بنا گذشته و آنرا محاصره‌ مي‌كنند ايجاد شده اند. ديواره‌هاي‌ عظيم‌ قلعه كه از سنگ‌هاي‌ بزرگ‌ تركيب‌ شده‌ و دور تا دور آنرا فرا گرفته اند، در حدود ٢٠٠ متر ارتفاع‌ دارند. قلعه قمچقاي از طرف غرب به دره ای مشرف است که در قدیم به "خانلار دره‌سي"- دره شاهان شهرت داشت. در اين سو تیغه های بلند کوه با پرتگاههای عميق، بالارفتن از آن و رسیدن به دژ را بسیار دشوار می کند. این قلعه، از جنوب غربی، جنوب شرقی و شرق به پرتگاهی دیگر مشرف است. در قسمت غربي و خارج از بناي اصلي اصطبل قرار دارد. در اين سو همچنين مکانی‌ به‌ عمق‌ ١٠٠ متر وجود دارد که‌ با راهی‌ مالرو به كف رودخانه در صفه‌ غربی‌ قلعه‌ منتهی‌ می‌شود. در سمت شمال که از ارتفاع کم تری برخوردار است، بقایای دیواری عریض و محکم به‌ طول‌ تقریبی‌ ١٠٠ متر و بلندی‌ ١٥ تا ٢٠ متر از سنگ لاشه با ملات و برج های نیم استوانه اي موجود است و راه عبور به بالا را مسدود كرده است. تنها راه‌ ارتباطي‌ قلعه‌ با خارج‌، حفره‌ باريك و‌ فوق العاده صعب العبوري در همين سمت است‌ که يك‌ نفر به‌ دشواري‌ مي‌تواند از آن‌ بگذرد. اين تونل ١٠ متري كه در دل سنگ تراشیده‌ شده‌ و داراي زاويه اي ٤٥ درجه است، پس از طي ٤٢-٤٠ پله که آنها را هم در دل کوه حفر کرده اند، به يك پناهگاه‌ زيرزميني‌ در زير قلعه‌ راه پيدا مي كند. بیرون قلعه و در سمت شمال غربی، پشته اي مركب از بقایای دیواره ها و تراس بندیها دیده می شود. ظاهرا این پشته از طریق پلکانی که از سنگ کوه تراشیده شده با اراضی مرتفع شمالی مرتبط بوده است. در طرف شمال غربي قلعه مخازن‌ متعدد آب‌ در سنگ‌ بريده‌ شده‌ اند كه در گذشته از آنها به عنوان آب انبار استفاده مي شده است.

قدمت‌ قلعه-مجتمع قامچاقاي اقلا به‌ سده‌های‌ ٩-٨ پیش‌ از میلاد مسیح، و به نظر عده اي حتي به هزاره چهارم قبل از ميلاد می‌رسد. ‌شیوه‌ ساخت‌ قلعه، رایج‌ترین‌ شیوه‌ معماری‌ دوره‌ هزاره‌ اول‌ قبل‌ از میلاد بشمار می‌رود. منبعهای ذخیره آب که توسط تونل پله دار طویل در شمال‌ غربی ‌به پایین راه مییابند، نشانه اي از قدمت قلعه تا دوره مانایی است. اين قلعه در برهه هاي گوناگون تاريخ طولاني خود از جمله در دوره مادها، پارتها، اشكانيان، ساسانيان، دوره اسلامي-عربي و سپس دوره هزار ساله اخير توركي-موغولي مورد استفاده اقوام مختلف واقع شده و آثار و شيوه هاي معماري و اصلاحات و تغييرات داده شده توسط هر كدام از آنها در آن مشاهده مي شود. گويا قلعه قمچقاي آزربايجان همزمان با محاصره آتشكده آذرگشسب در سوغورلو (تخت سليمان)- تيكان تپه (تكاب) در يكصد كيلومتري شمال همين قلعه در استان آزربايجان غربي به وسيله هراكليوس امپراتور روم به دوره‌ ساسانيان تخريب شده است. در ميان مردم ترك منطقه نيز داستانها و افسانه هائي در باره سرداري بنام آيتوس كه گويا سردار قلعه بوده و جنگهائي انجام داده وجود دارد (آيا اين شخص همان آيتوس فيلاوييوس، ژنرال مشهور رومي است كه به سال ٤٥١ ميلادي در جنگ كالون به مصاف آتيلا امپراطور تركان هون در فرانسه رفت و از پيشروي سپاه او به سوي اقيانوس آتلانتيك جلوگيري كرد؟، آيا اين اشاره اي مبهم به روياروئي و برخورد تركان پيش از اسلام و غيرتركان در اين منطقه از آزربايجان دارد؟). در بالاي قلعه و اطراف آن سنگهاي لاشه و حجاري شده، آجر، كاشي، انواع سفال، خاكستر، استخوان و سفالهایی از دوره هاي گوناگون و از جمله دوره اسلامی-عربي (قرون ۶ و ۷ قمری) به چشم می خورد. در اين دوره احتمالا از سوي گروههاي ديني مانند پيروان فرقه هترودوكس اسماعيليه به عنوان پناهگاه بكار رفته است. قلعه قام چاقاي در دوره هزار ساله توركي-موغولي نیز مورد استفاده بوده است. نام قلعه "قام چاقاي" يادگار اين دوره است. در دوره تورك-موغول، تعديلات و بازسازيهائي در بناي قلعه صورت گرفته و از جمله محراب كوچكي با چهار پله به مجتمع افزوده شده است. احداث‌ خانه‌های‌ خشتی‌ و سكونتگاههاي ساخته شده از آجر پخته شده در آفتاب در بخش شرقي و ديگر بخشهاي قديمي تر قلعه نيز، از کارهای‌ خاص‌ دوره تورك-موغول بوده و خصوصيات معماري توركي-موغولي را دارد.

كتيبه هاي قمچقاي-قام چاقاي و يئددي ده‌ييرمه‌ن (هفت آسياب)

در جنوب غربی روستاي قمچقاي دره‌ سرسبز مرتفعي قرار دارد كه به يئددي ده‌ييرمه‌ن دره‌سي (دره‌ هفت آسياب) معروف است (در شهر اورميه آزربايجان نيز موضعي به همين نام موجود است). در اين دره رودی خروشان روان است. در منابع موجود از وجود ظاهرا دو كتيبه متفاوت در يئددي ده‌ييرمه‌ن دره‌سي -دره هفت آسياب سخن مي رود: كتيبه قمچقاي كشف شده توسط م. كردواني در سال ١٩٦٩و كتيبه يئددي ده‌ييرمه‌ن معرفي شده توسط ر. غياث آبادي‌‌‌ به سال ٢٠٠٥. در زير –با فرض وجود دو كتيبه متفاوت- اطلاعات پراكنده مربوط به آنها به صورت مجمل جمعبندي شده است (در صورتي كه نه دو كتيبه، بلكه تنها يك كتيبه موجود باشد، دو دسته اطلاعات داده شده زير مي بايد در هم ادغام گردند).

كتيبه‌ي قمچقاي (قام چاقاي داش يازيتي): طبق منابع اينترنتي كتيبه قمچقاي در فاصله‌ ١ ؟ كيلومتري جنوب غرب روستاي قمچقاي و در فاصله‌ي ٦ ؟ كيلو‌متري شرق قلعه قام چاقاي بر روي صخره‌اي به ارتفاع تقريبي ده متر از كف دره‌ي آسياب قرار دارد. بنا به گزارش م. كردواني، اين كتيبه در سال ١٩٦٩-١٣٤٨ و توسط هئيت اداره‌ كل‌ باستان‌شناسي‌ به‌ سرپرستي‌ خود وي كشف‌ شده است. م. كردواني و عده اي ديگر عمر اين كتيبه را چهار هزار سال قبل از ميلاد يعني شش هزار سال تخمين زده اند. خط و زباني كه كتيبه قمچقاي بدان نوشته شده و نيز محتواي آن هنوز رمزگشائي نشده است. اين كتيبه كه مركب از اشكال سمبوليك و هندسي مي باشد محتملا يك متن ديني است. محمود كردواني در مقاله "كتيبه‌ي قمچقاي فرضيه‌اي نو در باره‌ي منشأ خط" از علائم و نشانه هاي كتيبه قمچقاي معاني خدا، معبد، آب، رعد و برق را استنباط كرده است. عبدالحمید جعفری در مقاله "اسرار کتیبه هیراتیک بیجار آزربایجان" نيز آنها را به تاج، خورشيد، دف، پروانه، علائم موسيقي، پرچم، نيم دايره، مثلث، لوزي، بادبادك، پله و... تشبيه نموده است. وجود علائم و اشارات دال بر خدا و بويژه رعد و برق در اين كتيبه بسيار مهم اند زيرا ظاهرا همين تشابهات باعث شده اند كه تركان منطقه به استناد به شباهت اين علائم و اشارات با مفاهيم فوق، كتيبه مذكور را طبق باورهاي ميتولوژيك تركي خود، قمچقاي-قام چاقاي كه دقيقا به معني خداي رعد و برق است بنامند.

قابل ذكر است كه عكس موثق كتيبه قامچاقاي و خوانش آن در اينترنت موجود نيست. از سوي ديگر عكس و خوانشي كه در برخي منابع ايراني به عنوان كتيبه قمچقاي داده مي شوند و در زير آمده است، در واقع مربوط به يك كتيبه ديگر دوزبانه در شوش مي باشند. كتيبه مذكور به خط عيلامي قديم و مربوط به اينشوشيناك شاه عيلامي و حاكم شوش است و بر اساس ترجمه آن به زبان آككادي كه آن نيز در كتيبه موجود است، تقريبا رمزگشائي شده است.





كتيبه يئددي ده‌ييرمه‌ن:
رضا مرادي غياث آبادي در مقاله "سنگ نبشته كن چرمي، كتيبه صخره اي كهن و نويافته" از وجود كتيبه اي نويافته در فاصله یک کیلومتری جنوب غرب روستاي قمچقاي و ظاهرا در محل (و يا نزديكي ؟) كتيبه قمچقاي خبر مي دهد. وي در مقاله خود به منظور اجتناب از كاربرد نامهاي تركي يئددي ده‌ييرمه‌ن و قام چاقاي به جاي آنها، اين كتيبه را كن چرمي كه به گمان او پارسي-پهلوي است نام مي نامد (حال آنكه نام گن چرمي نيز تركي است). بنا به وي "در کنار روستاي كن چرمي، با گذر از رود کن‌چرمی به ابتدای دره معروف به دره‌ آسیاب در جنوب غربی روستا مي رسيم. در این دره رودی روان است که ریزشگاه آن به رود کن‌چرمی در مدخل همین دره واقع است. پس از چند صد متر پیشروی در این دره بازمانده‌های ویران بناي لاشه‌سنگی آسیاب کهنه قرار دارد. در روبروی آسیاب و در ارتفاع حدود ۷ تا ۸ متری از کف دره، تخته‌سنگی هموار وجود دارد که بطور طبیعی صیقل یافته و دارای رنگی سیاه و براق است. گذشت زمان و احتمالا تخریب‌های انسانی باعث ايجاد تركها و ريزش و آسیب دیدن بخشهائي از آن شده است. صخره‌کندهای کن‌چرمی بر روی همین تخته‌سنگ دیده می‌شوند و رو بسوی شرق دارند. این سنگ‌نبشته بر روی صخره دور از دسترس از دسترس واقع است. رو به روي كتيبه در آن سوي دره‌ي آسياب آثار يك ديوار سنگي نيز وجود دارد. به نظر ميرسد برخي از علائم موجود بر روي صخره در زمانهاي بعد نوشته شده و يا علائم جديد دقيقا بر روي علائم قبلي تراشيده شده اند. تعدادي از محققان با مقايسه اين كتيبه با الواح بدست آمده از جيرفت تاريخ نگاشته شدن اين كتيبه را قرن ٢١ تا ٢٥ پيش از ميلاد دانسته اند. با اين وصف اين سنگ ‌نوشته قديمي ترين کتیبه صخره‌ای و همچنين تنها نمونه کتیبه صخره‌ای شناخته‌ شده در ايران به خط مزبور است. ديگر نمونه‌های بدست آمده از این خط همه بر روی ابزار و اشیای منقول نوشته شده‌اند. با توجه به احتمال معبد بودن مكان كتيبه در زمان نگارش كتيبه و موقعيت آن در کنار رودخانه و در قرار گرفتن آن در برابر آسیابی آبی بسيار محتمل است که متن کتیبه در مورد آب و يا مانند نمونه‌های مشابه آن، نیایشی به درگاه خدایان و شامل نام خداياني كه ساكنان باستان اين منطقه مي‌پرستيدند باشد".



خطوط كتيبه هاي قام چاقاي و يئددي ده‌ييرمه‌ن: كتيبه قمچقاي به نوعي خط تصويري ساده شده و يا نيمه‌ تصويري‌ نگارش يافته است. كتيبه يئددي ده‌ييرمه‌ن نيز شامل ده علامت و نشانه است كه به درجات مختلف شبیه نمونه‌های پیشین خطي است كه كاشف رمز آن والتر هینتز آنرا Strichschrift (به زبان تركي "جيزيق يازي"، به زبان فارسي "خط مخطط") ناميده است.

-ظاهرا خطوط هر دو كتيبه قمچقاي و يئددي ده‌ييرمه‌ن در ارتباط با خطوط "عيلامي مقدم" و "عيلامي قديم" است. "خط عيلامي مقدم" (پيش عيلامي، پروتوعيلامي) قديمي ترين خط شناخته شده عيلامي است. اين خط و نيز جيزيق يازي-خط مخطط براي اولين بار در تپه‌های باستانی شهر شوش پايتخت عيلام (٣١٠٠ قبل از ميلاد) پديدار گشته اند. بدين سبب نيز پسوند عیلامی در باره آنان بکار رفته است. خط پيش عيلامي داراي حدود هزار علامت و نشانه است و لوگوقرام قسمي مي باشد. تاكنون نه خط پيش عيلامي و نه زبان متوني كه با اين خط نوشته شده اند كاملا رمزگشائي نشده اند. "خط عيلامي قديم" خطي سيلابي ريشه گرفته از خط عيلامي مقدم است و بين سالهاي ٢٥٠٠ تا ٢٢٢٠ پيش از ميلاد بكار رفته است. اين خط به طور قسمي و عمدتا توسط والتر هينتز رمزگشائي شده است. خط عيلامي قديم داراي ٨٠ علامت است كه در ستونهاي عمودي از بالا به پائين و از چپ به راست نوشته مي شدند. آنچه در منابع اينترنتي به عنوان كتيبه قمچقاي داده مي شود، آشكارا متني به خط عيلامي قديم است.

-خط عيلامي مقدم خود از يك خط سومري مقدم ريشه گرفته است. خط‌ سومريان‌ در آغاز و قبل از ايجاد خط ميخي توسط آنها، نيمه‌ تصويري‌ بود. علاوه بر اين ارتباط غير مستقيم خطي، عده اي كتيبه قمچقاي را مستقيما نيز مربوط و متعلق به سومريان حتي نوشته شده توسط آنها دانسته اند. سومريان مردماني التصاقي زبان و غيرسامي و غير هند و ايرانيك بودند كه به نظر عده اي از آسياي مركزي- پس از مدتي گذر و سكونت در قفقاز، آزربايجان و غرب ايران- به ناحيه شوش و بين النهرين مهاجرت نموده‌اند. چنانچه نام شهر اورميه-اورمو آزربايجان نيز نهايتا ريشه سومري دارد.

-عده اي خط كتيبه قمچقاي را به صورت نوعي خط هيراتيك‌ تقسيم بندي كرده اند. هييراتيك و يا خط رهباني فرم ساده شده خط انديشه نگار هيروگليف است كه در هزاره سوم قبل از ميلاد همزمان با خط هيروگليف در مصر دوران فراعنه ايجاد و به موازات آن استعمال شده است. خط باستاني هيراتيك در بين النهرين و ايران و قبل از اختراع خط ميخي توسط سومريان نيز براي مدتي كوتاه بكار رفته است. خط هيراتيك براي نگارش و ثبت متون ديني و مذهبي بكار مي رفت و از راست به چپ و به صورت افقي نوشته مي شد. بخاطر استفاده كاهنان از اين نوع خط آنرا كاهني نيز ناميده اند. بعدها گونه ديگري از خط هيراتيك و يا رهباني ابداع گرديد كه به خط دموتيك و يا رعيتي معروف است.

ريشه شناسي نام قمچقاي (قام چاقاي)

كلمه قمچقاي كلمه اي مركب از دو كلمه توركي قام و چاقاي Qam Çaqay است. اين نام توركي در زبان انگليسي به شكلهاي زير نوشته مي شود Qamchaqay, Qamechoqay, Qan Cheqay, Ghamchoghay, Ghamchaghai.

الف- بخش چقاي-چاقاي:

چاقاي- رب النوع رعد و برق: چاقاي در ميتولوژي توركي-آلتائي رب النوع و خداي ايجاد كننده رعد و برق است. به صورت چاققاي، ساققاي، سقاي و چاقاي خان نيز شناخته مي شود. (در استان آزربايجان شرقي روستائي به نام اين رب النوع رعد و برق، به شكل سقاي وجود دارد). تيري كه چاقاي بر كمانش مي نهد، رعد و برق است. وي روحهاي پليد در زمين را تعقيب مي كند و بر روي درختهائي كه اين روحهاي پليد در آنها پنهان گشته اند آتش رعد و برق را مي فرستد. اگر از درختي كه رعد و برق بر آن افتاده، تكه اي گرفته و در خانه نگه داشته شود، ارواح خبيثه ديگر وارد آن خانه نمي شوند. برخي از جوامع تورك با اين تصور كه شير خوردني تنها چيزي است كه مي تواند جلوي رعد و برق را بگيرد شير را به عنوان قربان بي جان به چاقاي تقديم مي كنند. در ميتولوژي تورك، بر خلاف ميتولوژي مونقول كه رعد و برق در آن پديده اي وحشتناك است، رعد و برق پديده اي خوشحال كننده مي باشد. توركها با اسب به سوي محل افتادن رعد و برق چاپيده و در آنجا به سوي آسمان تير مي اندازند. آنها بدين طريق شادماني خود را اظهار و قبول كردن تيرهاي چاقاي را به وي اعلام مي كنند. محلي كه رعد و برق فرو مي آيد، از آن چاقاي خان است و كسي نمي تواند آنجا را به مالكيت خود درآورد. در چنين جائي معبد ساخته مي شود. در حماسه هاي كوراوغلو و آتيلا، شمشيرهاي ايندو كه از پارچه هاي رعد و برق ساخته شده اند مقدس مي باشند. قامها-شامانها به هنگام اجراي آئينهايشان بر طبلهاي خود مي زنند كه بنا به پوتانين، براي شبيه ساختن اين صدا به صداي غرش رعد و تشبه به چاقاي مي باشد. باز بنا به تثبيت پوتانين، در مقاطعي از تاريخ توركها، بوزقورت به عنوان چاقاي و يا خداي رعد و برق شناخته مي شده است. در ميتولوژي تورك، مونقول و آلتائي علاوه بر چاقاي شخصيتي به اسم چاقيل خان نيز وجود دارد كه داراي خصوصياتي كمابيش مانند چاقاي خان است. عده اي اين دو را يك شخصيت و يا برادر شمرده اند. نامهاي ديگر چاقيل خان؛ چاقيل خاقان، ساخيل قاغان و ساخيلقان است.

ريشه شناسي كلمه چاقاي: كلمه و نام چاقاي از ريشه چاق (چاخ، ياق، ساخ، چاخ، ..) توركي و با افزوده شدن پسوند اسم ساز از فعل –اي به بن فعل چاخماق حاصل شده است. پسوند –اي در تركيب نام ديگر خدايان در ميتولوژي آلتائي-توركي نيز ديده مي شود. از جمله در نام اوماي-هومای كه رب النوع و خداي مونث نيكي و حيات است. فرمهاي گوناگون بن چاق در زبان و لهجه هاي توركي عمده چنين است: چاق (تركي قديم، قاراخاني، تركي ميانه، خلجي، ساري اويقوري، تاتاري، بالكاري، قوميقي، ازبكي، اويقوري)، چاخ (تركي-آزربايجان)، چاك (تركي-تركيه، قاقاووزي، تركمني، قيرقيزي، آلتايي)، شاكپا (نوقايي)، چا (بالقاري)، شاق (قاراقالپاقي)، ساق (باشقيري)، سا (باشقيري)، ساخ (خاقاسي، ياقوتي)، شاك (تووا-توفالاري)، شا (شوري). بن چاق-چاخ به معني نور روشن و خاموش شونده است. در زبانهاي مونقولي كلمه تيياقيلقان، فرم اوليه كلمه چاقيلخان بوده و به معني رعد و برق است. كلمه ساخيلقان به معني الكتريك در زبان مغولي معاصر از اين ريشه ساخته شده است. در زبان تركي معاصر مصدر چاخماق (شاخماق، شاخيماق، ...) به معني روشن كردن (كبريت، فندك، ..)، چخماق زدن، تندر زدن (ايلديريم شاخدي)، درخشيدن آفتاب (گونه ش چاخير)، درخشيدن آتش و برق (به عربي لمعان و تلالو، ..) مي باشد. اسم چاخماق نيز به معني فولاد آتش زنه و فندك مي باشد كه به زبان فارسي به صورت چخماق وارد شده است. از همين ريشه است كلمات چاخينماق، چاخيلماق، چاقيشماق، چاقين (رعد و برق و لمعه آتش)، چاخان (در اصل درخشنده، پر زرق و برق، گزافه، خالي بند. اين كلمه تركي نيز وارد زبان فارسي شده است).

در كلمه چاخماق، مفهوم توليد آتش و برق در اثر به هم زدن و يا به هم خوردن دو چيز نهفته است. اين امر معمولا با ايجاد صدا همراه است. از اينجا معني دوم بن چاق-چاخ كه مربوط به صدا و غرش است پديدار شده است. از همين ريشه اند كلمات تركي چاخناماق-چاغناماق (خروشيدن و غريدن به هنگام حركت)، چاخناشماق (به هم برخوردن و صداي رعد و برق در آوردن)، چاغلاماق (خروشيدن،)، چاغيرماق (صدا كردن، دعوت كردن)، چاقي (غرش)، احتمالا چاقو (نوعي كارد باز و بسته شونده. به زبان فارسي نيز وارد شده است) و كلمه چكاندن فارسي.

چند نام مرتبط:

-در استان آزربايجان زنجان روستائي به نام قمچقاي وجود دارد. اين نام كه همان قام چاقاي است، گاها به اشتباه به صورت قمچه چای نوشته مي شود.
-سقای: در استان آزربايجان شرقي روستائي به نام سقاي-ساقاي وجود دارد (محل تولد محمد تقی جعفری). اين نام همان چاقاي و رب النوع رعد و برق است.
-چقه‌ي-چقكه‌ي: در ميتولوژي توركي-آلتائي ارواح پليدي به نام چقه‌ي وجود دارند كه انسانها را كور كرده و حس بينائي آنها را نابود مي سازند.
-چيكه (چكه، شكه): نام جن ترانه در ميتولوژي توركي است. چيكه جني بي آزار است كه در زير درختان زندگي مي كند. او انسانهائي را كه به نزد وي بيايند و يا به گير بياندازد ساعتها مجبور به خواندن ترانه و داستانسرائي مي كند.
-قاراچوخا: نام قام چاقاي در برخي منابع به صورت قمچوقاي نيز ذكر شده است. اين نيز يادآور قاراچوقا-قاراچوخا در فولكلور تركي است. در فولكلور-اسطوره شناسي تركي قاراچوخا سمبل شانس و بخت است. در خوي آزربايجان قاراچوخا در فرم انسان است. قاراچوخا به چشم كسي كه داراي آن است ديده نمي شود. هنگامي كه شخص و يا ايل صاحب دارائي و مايملك دور مي شود، قاراچوخا از دارائي و مايملك او مراقبت مي كند. در سولدوز آزربايجان تركان قاراچوخا را چون ماري مي بينند كه در مزارع لانه كرده است. زمين، خاك، محصول و كشاورز هر كدام داراي قاراچوخاي خود هستند. در فولكلور ترك در حق شخصي كه بدشانسي مي آورد گفته مي شود قاراچوخاي او خوابيده است. اصطلاحات قاراچوخالي (خوش شانس)، قاراچوخاسيز (بد شانس) از همين نام مشتق شده است. در ولايت خوراسان ناحيه ارزروم تركيه روستائي به نام قاراچوخا وجود دارد.
-چاقاي به عنوان اسم مذكر نيز بكار مي رود و به معني شخص منسوب به زمان روشن است: چاغ (زمان)+ آي (ماه).
-در افغانستان رشته كوهي به نام چاغاي وجود دارد. اين نام محتملا فرم متحول كلمه سيغاي تركي است. محمود كاشغري سيغاي را در ديوان لغات الترك به صورت دامنه كوه معني كرده است.

ب-بخش قام:

قام- شامان: قام نام شامانها در باور باستان آلتائيك تنگريجيليك است. طبق روايات، تانري اولگه‌ن كسي است كه نام قام را بر نخستين شامان نهاده است. قامها بر دو نوع اند: آق قامها كه با روحهاي خوب تماس مي گيرند و قارا قامها كه با روحهاي بد تماس مي گيرند. در جوامع بدوي قام به معني خادم ديني است كه داراي قابليت ايجاد ارتباط با نيروهاي ماوراء الطبيعه، شياطين و مردگان بوده و رابط بين عالم ارواح و عالم انسان است. قامها با انجام آئينهايشان مي توانند انسانها را معالجه كنند و روحهاي پليد را برانند. قام در حالت وجد مي تواند با ارواح تماس بگيرد. براي رسيدن به حالت وجد نيز از موسيقي و رقص مدد ميجويد. قام مي تواند روحهاي خوب (قام اورتانها) را كه در سراسر جهان پراكنده شده اند، با كوبيدن بر طبل و دف خود به هنگام اجراي آئينها صدا كرده و در يكجا جمع كند. (از همين جا معني اوليه كلمه قامچي، تازيانه اي است كه قامها در آئينهاي خود از آن براي كوبيدن بر دف و طبل خود استفاده مي كنند. قامچي امروزه به معني شلاق بكار مي رود). بعدها قام در زبان تركي معني فرزانه و كسي كه مطلع بر جادو و سحر بوده و علاوه بر آن شاعر، موسيقيچي و حكيم و طبيب را كسب كرده است. بنا به تثبيت ابو حيان اندلسي در كتاب الادراك اللسان الاتراك در قرن سيزده ميلادي تركان به طبيب قام مي گفته اند. در همين ارتباط اند كلمات قاملاماق (طبابت و معالجه كردن)، قام (طبيب و معالج و حكيم و دانشمند)، قاملاميشي (طبابت و معالجه). قام در فرهنگ تركان ايران، آزربايجان و تركيه نيز جايگاه ويژه اي دارد. چنانچه در كتاب دده قورقوت بايينديرخان از اولاد قام آتا شمرده مي شود.

ريشه شناسي كلمه قام: قام در زبان تركي به معني حكيم، شمن-شامان است. در ميان اقوام مجاري قام به معني فالچي و كاهن است. در زبان موغولي كمه، خمه به معني كاهن، قاملاماق و يا قامماق به معني شامانگري و انجام دادن آئينهاي شاماني و قاميياق به معني فال است. در توضيح علت قام ناميدن شامانها چند نظريه وجود دارد كه مرتبط با معاني مختلف قام در زبان تركي و ويژگيها و اعمال يك شامان مي باشد:

-بن قام به معني چشم گير در اثر نور زياد است. مصدر قاماشماق به معني خيره شدن چشم در اثر نور زياد و قاماشديرماق مصدر متعدي قاماشماق به معني خيره كردن چشم، در ارتباط با اين بن مي باشند. قامها از آنجائيكه از آينده خبر مي دادند و بر پديده ها نام گذارده آنها را شرح و تفسير مي كردند، روشني بخش و روشنگر شمرده مي شدند.
-نام قام در ارتباط با فعل قاماماق به معني بستن و كليد زدن است كه مي تواند با به دست آوردن و تسلط بر روحها توسط قامها مرتبط باشد.
-معني سوم بن قام در همه زبانهاي توركي، مونقولي و تونگوزي در رابطه با جمع و تجمع است. از همين ريشه است كلمات قاموق و قامو (جميع). در زبان موغولي خاماخ به معني گرد هم آمدن و جمع شدن است. فرمهاي گوناگون اين كلمه در زبان و لهجه هاي توركي چنين اند: قاموق (تركي قديم، اويقوري، قاراخاني، تركي ميانه)، كامو (تركي-تركيه)، قامو (تركي-آزربايجان)، خاميخ (خاقاسي)، خاميك (تووا-توفالاري)، كاميك (آلتائي)، قاميق (شوري). قاماماق در تركي قيرقيزي و قازاقي به معني محاصره كردن، قامالاماق جمع شدن و تجمع انبوه است. احتمالا كلمات قالاماق-قالابا در تركي مدرن نيز از همين ريشه اند (قاماماق-قاماما). آئينهاي قامها نيز اغلب سبب گردهم آمدن و تجمع انسانها مي شوند.
-در زبان تونگوزي قديم كه از زبانهاي آلتائي مي باشد، قوم به معني روح است.

زبانشناس مجاري گيولا نئمئت در مقاله خود بنام (ŞAMAN KELİMESİNİN KÖKENİ ÜZERİNE- TÜRKÇE-MOĞOLCA SES TÂRİHİ İÇİN BİR KAÇ NOT. Gyula Németh) با حركت از برابري حروف "ك" در زبانهاي توركي با "ي" چوواشي، "خ" ياقوتي، "ج" و "چ" مونقولي، "س" مانچوئي و "ش" تونقوزي نشان داده است شامان كلمه اي آلتائي و فرم تونقوزي كلمه تركي قام است. وي در مقاله خود سير تطور و تحول قام-شامان را با استفاده از كلمات زير تثبيت و تبيين كرده است: قام (شامان) و مشتقات آن قامدي. (كهانت)، قاملا. (معالجه كردن)، قامنا. (شامانگري كردن)، قامدا. (شامانگري كردن)، قامليق (كهانت، پيامبري و جادوگري در زبانهاي توركي؛ يوم (نسخه سحرآميز درمان كننده) و يومش (شامان) در زبان چوواشي؛ ساما، سامان (راهب و كاهن) و مشتقات آن شاماشا. (فالچيگري، شامانگري)، سامدا. (فراخواندن شامانها)، سا. (خبر گرفتن) در زبانهاي مانچوئي؛ شاما، شام، سامان، هامان (شامان) و سا. (خبردار شدن) در زبانهاي تونقوزي، ... كلمه تركي قام به زبان كره اي نيز به عنوان عنوان شاهان خاندان سيللا وارد شده است.

چند نام مرتبط: در آزربايجان اتنيك و آزربايجان تاريخي (شامل همه استان كردستان و بخش شمالي استان كرمانشاه نيز مي شود) نامهاي جغرافيائي چندي با استفاده از ريشه قام فوق الذكر ساخته شده اند. از جمله:

-خانخام: در استان آزربايجان شرقي. در ارتباط با شامانيزم و به معني كاهن اعظم و رهبر ديني و ساحر بزرگ است. اين نام محرف و فرم موغولي نام قام غان و يا قام خان در كتاب دده قورقوت مي باشد. نام قام چاقاي نيز در بعضي از منابع به صورت قان چقا آمده است.
-قملو: در استان آزربايجان شرقي (هئشتري) و نيز در غرب قروه در استان كردستان، ... فرم اصلي كلمه قاملي به معني روستاي داراي قام است. همچنين نام روستاي قمچيان در استان كردستان.
- بنا به نظريه اي، احتمال دارد كه نام گراچقا (جنوب شرقي بيجار، بين روستاهاي خان اووا-خان آباد و قيزيل آغاج-قزل آغاج) و نامهاي بيشمار در فرمهاي قره جقه، قلعه جقه و گره چقا و .... همه محرف فرم اوليه قاماچيقا باشند. تحول اين نامها از قاماچيقا به قالاچيقا و قاراچيقا، به سياق تحول قاماما به قالاما-قالابا در تركي مدرن است. بخش اول قاما، اسم از فعل قامماق به معني قام و شامان است.

وجه تسميه قمچقاي

تركان اوليه آزربايجان كه باورهاي شامانيزم و تنگريچيليك آلتائي هنوز در ميانشان بسيار زنده بود، به هنگام مواجه شدن با كتيبه هاي قام چاقاي و يئددي ده‌ييرمه‌ن، ظاهرا علائم و نگاره هاي آنها را بر اساس اعتقادات و باورها، سنتهاي فولكلوريك و ميتولوژي توركي-آلتائي خود تفسير و تعبير كرده اند. وجود علائمي كه از آنها رعد و برق و آب و خدا و تاج و معبد استنباط مي شود، باعث گرديده مكان كتيبه ها عنوان معبدي براي نيايش خداي رعد و برق و يا چاقاي خان تصور شود. وجود علائمي شبيه به دف و پرچم بر نگاره ها نيز كه از لوازم انجام آئينهاي قامها مي باشند باعث شده انجام آئين نيايش در معبد مذكور به قام و يا شامان نسبت داده شود. (جالب توجه است كه خطي كه گفته مي شود اين كتيبه با آن نوشته شده خط رهباني و كاهني نام دارد. كاهن معادل و ترجمه قام در زبان تركي است). از اينجا نام تركيبي قام چاقاي به معني كاهني كه آئين نيايش براي رب النوع رعد و برق خيره كننده را انجام مي دهد حاصل شده است.

نامگذاري جايها و اماكن جغرافيائي بر اساس ميتولوژي و اسطوره هاي تركي، در سرتاسر آزربايجان اتنيك (مناطق ترك نشين شمال غرب كشور) و نيز آزربايجان تاريخي (كه شامل همه استان كردستان و نيمه شمالي استان كرمانشاه نيز مي باشد) امري رايج بوده است. چنانچه طبق يك نظر در بخشهاي آزربايجاني مورد بحث استان كردستان، نامهاي يئددي ده‌ييرمه‌ن (هفت آسياب) و حتي نام شهر بيجار-بايجار برگرفته از ميتولوژي تركي است:

-ده‌ييرمه‌ن يييه‌سي: چند صد متر به پيش در ده‌ييرمه‌ن دره‌سي (دره آسياب) بازمانده‌های ویران بنائی ‌سنگی بنام "اسكي ده‌ييرمه‌ن"- آسیاب کهنه قرار دارد. به اعتقاد بوميان اين دره نام خود را از همان آسیاب گرفته است. علاوه بر وجود آسيابي واقعي در اين مكان، احتمال ارتباط اين نام با ميتولوژي تورك نيز- مانند نام قام چاقاي- وجود دارد (نگاه كنيد به بخش وجه تسميه قام قاچاي در همين مقاله). در ميتولوژي تورك "ده‌ييرمه‌ن يييه‌سي" و يا "ده‌ييرمه‌ن آناسي" (به تركي به معني روح محافظ آسياب)، پيرزني با موهاي سفيد است كه مانع از نزديك شدن ارواح خبيثه به آسياب مي شود و همزمان از كساني كه آرد به آسياب مي آورند، حفاظت مي كند. اعتقاد بر اين است كه از حركت باز ايستادن خود بخودي پره هاي آسياب در روزهائي كه باد وجود ندارد، نشانگر آمدن و حضور ده‌ييرمه‌ن يييه‌سي در اطراف است. در چنين مواقعي همه خاموش مي شوند. (كلمه ده‌ييرمه‌ن با كلمه ده‌ييرمي به معني دائره همريشه مي باشد.)

-بايچار: در ميتولوژي تورك بايچار، حيواني است كه به منظوري قدسي قربان مي شود. همچنين حيوان و خوراك و نوشاكي است كه بدين منظور در طبيعت رها مي گردد. در اين نام مفهوم رزق و گذران زندگي و ثروت و تقدس وجود دارد. از همين ريشه است بايچارماق به معني قربان كردن. از ريشه باي، پاي، ماي. باي در زبانهاي توركي و مونقولي و معادل آن بايان در زبانهاي مانچو و اونك، به معني غني و اصيل است. نام مركز آزربايجان افشار، شهر بيجار نيز از همين ريشه است.

- بيات- بايات: از اسما خداوند به معني غني. اكثرا اين كلمه را فرم جديد "باياغوت" ميدانند. باياغوت" از تركيب "باي+ آغوت". "-آغوت" پسوند تحبيب در تركي باستان است. "بيات" نام يكي از طوائف ٢٤ گانه اوغوز است كه در تشكل ملل تركمن و ترك در ايران بخصوص از جنوب همدان تا سواحل خليج عربي، در آزربايجان، عراق و تركيه و فرهنگ توركي نقش بسيار اساسي داشته است. بسياري از شخصيتهاي برجسته ترك مانند دده قورقوت، كوراوغلو، فضولي از بياتها هستند.

-بيانلو-بايانلي: نام روستائي در شرق بيجار-بايجار و جنوب ياسوكند-ياسوكن. برخي نام بايات (بيات) توركي را جمع قديم كلمه بايان به معني غني و ثروتمند دانسته اند. (در توركي باستان برخي از اسامي و عناوين مختوم به "ن"، با تبديل آن به "ت" جمع بسته شده اند، مانند تارخات، تيگيت و بايات كه به ترتيب جمع تارخان، تيگين و بايان اند). اين كلمه به شكل اوليه خود بايان در ميان تركان باستان آوار، اون اوغور و اويغورها و ديگر اقوام آلتايي نيز رايج بوده است. عنوان" بايان" لقب بزرگترين خاقان توركهاي اويغور "بايان چور" (به معني شاهزاده ثروتمند) است. "بايان" بعدها به شكل "بوگ يان" وارد زبان روسي شده، در زبانهاي اسلاوي شبه جزيره بالكان به شكل "بان" و به معني والي بكار رفته و همچنين به زبان مجاري نيز وارد شده است. عنوان "بايان" در نام طائفه توركي "باياندور، بايندر، بايندور، باييندير" از توركهاي اوغوز نيز موجود است. دور" پسوند تكثير در نام قبائل توركي است مانند "چاولدور". باياندورها يكي از قبايل توركي هستند كه در قرون وسطي در تمام ايران، بين النهرين، آناتولي و قفقاز پراكنده شده بودند. بايندورها موسس يكي از مهمترين دولتهاي تركهاي توركمان در تاريخ يعني دولت "آغ قويونلو" و يا "بايندريه" ميباشند.

-آلپاغوت: نام روستائي در نزديكي روستاي قام چاقاي. "آلپ + آغوت" به معني دلاور محبوب، جنگاور، شاهزاده. آغوت پسوند تحبيب در تركي باستان است. در تركي قديم به شكل عنوان نيز بكار رفته است. نام يكي از مهمترين طوائف تشكيل دهنده كنفدراسيون تركان قاراقويونلو كه بر بخش عمده جنوب آزربايجان (همدان و پيرامون آن در شرق استان فعلي كردستان) حاكم بوده اند. آلپاغوت تركان باستان در دوره اسلامي جاي خود را به آلپ ارن (آلپ اره‌ن) جنگاوران مقدس و غازي داده است.

در باره نام روستاي گن چرمه -كن چرمي:

نام ديگر روستاي قام چاقاي، گن چرمي و يا كن چرمه مي باشد. اين نام يك نام تركيبي تركي و به نحو تركي (صفت-موصوف) است. فرم گن چرمه به معني جاي سرسبز و پر آب در ساحل رودخانه و يا منبع آب وسيع است. فرم گن چرمي نيز به معني مكان وسيع تجمع آب است:

-بخش گن و فرم قديميتر كن-كينگ صفتي به معني وسيع و فراخ است. صفت كن و يا گن كه در نامهاي جغرافيائي پيش از اسامي مي آيد و به معني فراخ و گسترده است، غير از اسم-پسوند تركي كن مستعمله پس از نامهاي جغرافيائي مانند نام شهر ياسوكن – كه تصادفا آن هم در بخش آزربايجاني استان كردستان قرار دارد- است. اسم-پسوند تركي كن در نام ياسوكن و نامهاي جغرافيائي مشابه آن به معني مكان و جايگاه است.

-فرم چرمه به معني جاي سرسبز و پرآب در ساحل رودخانه، و منبع آب است. از همين ريشه است چرمه‌ك به معني بهبود يافتن (در جاي سرسبز، در منبع آب گرم،...) و چرميك به معني مكان، آبگرم، حمام آب گلي، آب گرم مقدس (منبع: تورك سؤيله‌نجه سؤزلويو. دنيز قاراقورت)، چرمه داش (نام روستائي در هوراند، آبش احمد)، چرلو (نام روستائي در سراب¬-ساراو)، چرليك (به معني نوعي علف سمي كه در بيابان مي رويد)، چركز-چركه‌ز (علفي كه در ريگزار مي رويد).

-فرم چرمي به معني اعم جا و مكان (معمولا در طرف مقابل) است. اين بخش خود مركب از بن چر و پسوند –مي است. بن چر بنا به ديوان لغات الترك محمود كاشغري، فرم اوغوزي كلمه يئر به معني مكان و جا، مكان تجمع آب است. پسوند اسم ساز –مي نيز در برخي از اسامي مانند نمونه ده‌ييرمي به معني هر چيز دائره شكل (سكه دائره‌وي، سنگ دائره‌وي آسياب) مشاهده مي شود. (ده‌ييرمي همريشه با ده‌ييرمه‌ن به معني آسياب است).

-در زبان تركي باستان همچين كلمه اي به شكل گؤرموك (گرموك-گرميك-چرميك-چرمي) وجود دارد كه به معني مكان دائره‌وي اجراي آئينها و نمايشهاي شامانهاست. اجراي نمايشات در مكانهاي دائره‌وي سنتي ريشه دار در ميان توركان آسياي ميانه و باز مانده از سنت چرخيدن شامانها حين اجراي آئينهايشان است. اين سنت در قرن نوزده نام اورتا اويونو را بخود گرفته و براي اوغوزخواني و داستان سرائي و نقالي بكار رفته است. از همين ريشه است گؤروم به معني كهانت.

-در زبان موغولي فعل چرمه به معني پاك كردن برف است. قابل ذكر است كه در سرتاسر استان كردستان فعلي، اسامي جغرافيائي متعددي به زبان موغولي وجود دارند.

ريشه شناسيهاي نادرست:

-در برخي منابع نام قام چاقاي به صورت اشتباه قم چقا نوشته مي شود، اين نيز احتمال ارتباط اين نام با كلمه جقا-جيقا را به ميان مي آورد. در زبان تركي كلمه اي به شكل جيقا (جيققا، جيغا، جيقه، جغه، جقّه، ...) وجود دارد كه در نامهاي جغرافيائي نيز بكار مي رود و غير از چاقاي مي باشد. جيقا از ريشه چيخماق (بيرون آمدن، سر برآوردن) با افزودن پسوند اسم ساز از فعل –ا به بن فعل چيخ (و بنا به نظر ديگري جيققا از تركيب بن چيخ به علاوه پسوند اسم ساز –قا) حاصل شده و به معني تاج، پرك، هر چيزي مانند پر و .... كه به كلاه نصب كنند، زیوری از پر درنا كه بهادران و دلیران بر کلاه خود گذارند، بته ای ساخته از پر پرندگان بر بالای کلاه پادشاهان و كلاه دخترانه است. كلمه جيقا همريشه با كلمه چيخاناق (بالقاري)، شاناق (تووا-توفالاري)، آشاناق (توفا) به معني خار است. از همين ريشه بته جقه نقشی زینتی شبیه سروی خمیده است که بیشتر در صنعت قالی بافی، ترمه، زردوزی و مانند آن به کار می رود. (علاوه بر جقه، كلمات بته-بوتاق، قالي و ترمه-تيرمه نيز تركي اند). كلمه تركي جيقا-جقه-چقا-چغا در نامهاي جغرافيائي تك واژه اي و يا تركيبي به ويزه به صورت موصوف بكار مي رود. مانند جقه (بدوستان، هریس، اهر)، چقا (مشک آباد، فرمهین، اراک. نيز فارسینج، اسدآباد، همدان). همچنين گراچقا (جنوب شرقي بيجار، بين روستاهاي خان اووا-خان آباد و قيزيل آغاج-قزل آغاج) و نامهاي بيشمار در فرمهاي قره جقه، قلعه جقه و گره چقا و .... كه همه محرف قارا چيقا مي باشند (احتمال ديگر تحول اين نامها از قاماچيقا به قالاچيقا و قاراچيقا بوده باشد. بخش اول قاما، اسم از فعل قامماق به معني قام و شامان است).

-در برخي منابع تركي نام قام چاقاي را به صورت قم چقا نوشته و تاج بزرگ قوم معني كرده اند. در اينجا بخش قم معادل قوم عربي به معني طائفه و ... و بخش چقا معادل جيقا`ي تركي به معني تاج گرفته شده است. اين ايضاح و ريشه شناسي نادرست است. هرچند جيقا به اين معني- همانگونه كه فوقا ذكر شد- در برخي از اسامي جغرافيائي نيز آمده است.

-در برخي نامهاي جغرافي تركيبي كلمه جقا-جغا بخش اول نام را تشكيل مي دهد. شماري از اينگونه نامها مخصوصا اگر بخش دوم آنها كلمه اي ايرانيك باشد، احتمالا ريشه در چقا در زبانهاي لري، لكي و برخي لهجه هاي کردی جنوب بمعنی تپه دارد. في الواقع نيز اكثر اين نامها در نواحي لرنشين و لك نشين و كردي جنوبي است: چغا بهرام (ژان، دورود، بروجرد)، چقا چوبين (گوران، شاه آباد)، چقا زرد (خالصه، مرکزی، کرمانشاهان)، چقا سفید (خالصه، مرکزی، کرمانشاهان)، چقا کبود ( چوار، ایلام)، چقا کبود (باوندپور، مرکزی، شاه آباد)، ...

-در برخي نوشته هاي اينترنتي كلمه قمچقای را مركب از دو واژه ی قوم تركي به معنای ریگ و شن و چقاي لري به معنای تپه دانسته اند. اين ريشه شناسي دو زبانه نادرست است.

-يك تن از محققين ناسيوناليست افراطي فارس، در تلاشي براي ريشه سازي پارسي-ايرانيك-اوستائي براي نام تركي قام چاقاي، بخش قام را تحريف شده و معرب بن فعل كندن و بخش چاقاي را تحريف شده و معرب چكاد كه گويا در فارسي ميانه به معني قله كوه بوده است دانسته است. محققين ناسيوناليست فارس، در باره نام گن چرمي نيز به ريشه يابي پارسي-اوستائي دست يازيده اند. چنانچه محقق مزبور بخش چرمي را به كلمه چارمان كه گويا در پارسي باستان وجود داشته و به معني تخته سنگ صاف و صيقل خورده است ربط داده و ديگري (غياث آبادي) اين كلمه تركي را از ريشه چرم فارسي به معني پوست دانسته است. حال آنكه كتيبه مذكور سنگ نوشته است نه پوست نوشته. علاوه بر آنكه كوچكترين دليل و سند و قرينه و شاهدي براي همچو ريشه يابيهائي وجود ندارد، كن فارسي بن مضارع فعل كندن است و به عنوان پسوند و صفت فاعلي بكار ميرود، نه به صورت اسم و پيشوند و صفت مفعولي و به معني كنده شده و كتيبه.

-قانجيغا- قانجيرغا-قانجوغا: به معني كمرهاي نازك در قسمت جلوي زين، فتراك، ترك زين است.

-چاغاتاي-جغتاي: نام قام چاقاي با كلمه چاغاتاي- جغتاي بي ارتباط است. چاغاتاي كلمه اي موغولي به معني شخص سفيد و از ريشه چاغان به معني رنگ سفيد به علاوه پسوند تاي، ته‌ي، داي، ده‌ي به معني صاحب صفت و خصوصيتي است.

ایسفندین 17-سینده گونئی آزربایجانلی میللی فعال مئیثم جولانی اردبیلده توتوقلانمیشدی

ساوالان پورت : آلدیغیمیز خبرلره گؤره گونئی آزربایجانلی میللی فعال میثم جولانی، آنا دیلی گونونده بیلدیریش یایماق دلیلی ایله ایسفند آیینین 17- سینده اردبیل ده ایطلاعات مامورلاری طرفیندن توتوقلانیب.

ایطیلاعات مامورلاری اللرینده هئچ بیر رسمی حؤکم اولمادان، میثم جولانی نی ایطیلاعات ایداره سینه آپاریبلار و 8 گون ساخلادیقدان سورا اردبیل زیندانینا گؤندریبلر. همچنین مئیثم جولانی فروردین آیینین 6- سیندا 20 میلیون تومنلیک وثیقه قارشیلیقیندا گئچیجی اولاراق آزادلیغا بوراخیلیب.
اؤیرنجی

۱۳۹۱ فروردین ۱۱, جمعه

موسیقی آذربایجان: مهاجرت برای حفظ فرهنگ

ساوالان پورت : برنامه افق  تلوزیون صدای آمریکا با اجرای سیامک دهقانپور به بررسی موسیقی آزربایجانی با شرکت خانم پریسا ارسلانی هنرمند اورمیه ای و آقای خسرو امیری استاد اپرا و موسیقی از تبریز که هردو مقیم ترکیه می باشند اجرا شد. 

استفاده از کلمات سیاسی دقیق ،نظیر استفاده از ترمین های آزربایجان شمالی و ملت آزربایجان و همچنین بیان درد های مشترک آزربایجان بسیار برجسته بود. خانم پریسا ارسلانی گفت : زبان و فرهنگ آزربایجانی هیچگاه از بین نخواهد رفت.

آقای امیری بسیار زیبا به بررسی آسیمیلاسیون زبانی و فرهنگی در آزربایجان پرداخت و آسیمیلاسیون را ضربه مغزی به کودکان آزربایجانی خواند.
کامنت های ایران پرستان و افراطیون فارس در صفحه فیس بوکی برنامه افق و عصبانیت آنان از آقای خسرو امیری و خانم پریسا ارسلانی بسیار جالب می باشد. 

آقای دهقانپور که خود کرد می باشد و به ایرانیان غیر فارس تعلق دارد نشان داد که مسلط به مسائل آزربایجان بوده و بدون جانب داری و بیطرفانه به طرح مسائل روز آزربایجان و گریز به خشکاندن عمدی دریاچه اورمیه پرداخت که جای تشکر و امتنان دارد. 

خبرگزاری اورمو ایشچیلری از اجرای چنین برنامه هایی استقبال کرده و به انعکاس آن کمک خواهد کرد .  با تیک بر روی لینک زیر این برنامه زیبا را ببینید:


قيرغيزيستان پرئزيدئنتي: "بیز تورکوک"

ساوالان پورت : قيرغيزيستان پرئزيدئنتي: «بيزي تئز-تئز ديز چؤکدورمه‌يه چاليشيرلار، آما بيز هئچ واخت اونلارين کؤله‌سي اولماديق و اولماياجاغيق»

«ديز اوسته ياشاماقدانسا، آياق اوسته مرد اؤلمک ياخشيدير»

باکيدا صفرده اولان قيرغيزيستان پرئزيدئنتي آلمازبئک آتامبايئو آذربايجان ميللي مجليسينه (م.م) گليب. م.م اسپيکئري (سؤزچوسو)اوقتاي اسدوولا گؤروشن قيرغيزيستان پرئزيدئنتي داها سونرا آذربايجان پارلامئنتينين ايجلاس زالينا داخيل اولوب. 

دئپوتاتلار آلمازبئک آتامبايئوي آلقيشلارلا قارشيلاييبلار.
قيرغيزيستان پرئزيدئنتي مم دئپوتاتلاري قارشيسيندا چيخيش ائدير. آنادولو تورکجه‌سينده دانيشان آلمازبئک آتامبايئو «بيز تورکوک، بيزيم آتالاريميز، بابالارينيز دا تورکدور»، – دئيه بيلديريب. آلمازبئک آتامبايئو دئييب کي، قيرغيزيستان و آذربايجانين يولو چوخ کئشمکئشلي و ازيتلي اولوب: «آما خالقيميز تاريخ و عادتلريميزي بو گونه قدر ياشاديبلار. بيز آتالاريميزين روحونا اويغون، اونلارين يولو ايله گئتميشيک. بيزيم آتالاريميز، بابالاريميز چوخ جسور، آزادليغي سئون اينسانلار اولوب. اونلار عصرلر بويو تورک روحونو قوروياراق تاريخي عادتلري بو گونه قدر ياشاديبلار. بيز آتا-بابالاريميزين دئديکلرينه عمل ائتمه‌ليگيک».

او، حئيدر الييئوين «دده قورقود» و «ماناس» داستانلاري باره‌ده سؤيله‌ديگي فيکيرلردن سيتات گتيريب.
آلمازبئک آتامبايئو سووئت دؤورونده قيرغيزيستانا 10 مين آذربايجانلينين کؤچورولدويونو بيلديريب: «بو گون قيرغيزيستاندا ياشايان آذربايجانليلار آراسيندا 3 پروفئسسور، 3 ائلملر دوکتورو، 20 ائلملر ناميزه‌دي وار. آذربايجانليلار قيرغيزيستاندا دئمک اولار کي، بوتون ساحه لرده چاليشاراق اؤز تؤهفه‌لريني وئريرلر».

قارداش دؤولتين باشچيسي اؤز چيخيشيندا قيرغيزيستانين قارشيلاشديغي پروبلئملردن ده سؤز آچيب: «قيرغيزيستان 20 ايل اؤنجه موستقيلليگيني ائلان ائتسه د، بيز فاکتيکي اولاراق بوتون گوجلو دؤولتلردن هم تئخنيکي، هم ده فيزيکي جهتدن آسيليييق. بو، چوخ تأسوفلنديريجيدير».

آلمازبئک آتامبايئو ميثال کيمي هر ايل چتينليکله ديگر اؤلکه‌لردن ياناجاق ايدخال ائتديکلريني گؤستريب: «بيزي تئز-تئز ديز چؤکدورمه‌يه چاليشيرلار. آما بيز هئچ واخت اونلارين کؤله‌سي اولماديق، اولماياجاغيق. ديز اوسته ياشاماقدانسا، آياق اوسته مرد اؤلمک ياخشيدير. 

 قيرغيزيستان و آذربايجانين موستقيلليگي اوغروندا اؤلموش آتالاريميزين، بابالاريميزين خاطيره‌سي، آللاه بيزه کؤمک اولسون. قارداش آذربايجان خالقينا خوشبختليک و ريفاه آرزو ائديرم». قيرغيزيستان پرئزيدئنتينين چيخيشي م.م دئپوتاتلاري طرفيندن آلقيشلارلا قارشيلانيب. م.م اسپيکئري(سؤزچوسو) اوقتاي اسدوو اونا صميمي چيخيشينا گؤره تشککور ائديب.

قایناق : خالق جبهه سی